VungSang.comVùng Sáng
Màu của ánh sáng và bóng

Màu của điểm bắt sáng: vì sao chấm sáng mang màu nguồn sáng chứ không trắng tinh

Điểm bắt sáng trên vật bóng mang màu của nguồn sáng, không mang màu vật và không phải lúc nào cũng trắng. Cách nhìn, pha và đặt chấm sáng cho đúng.

Glossy blue ceramic bowl and a green glazed teapot on a balcony table in Khanh Hoa at late afternoon, artist hand holding a fine brush near blank paper

Điểm bắt sáng là hình phản chiếu của nguồn sáng trên bề mặt vật, nên với gốm, nhựa, trái cây, da người, nó mang màu của nguồn sáng chứ không mang màu của vật: chấm sáng trên chiếc bát xanh dưới đèn vàng là màu kem ấm, không phải xanh nhạt, cũng không phải trắng tinh.

Người tự học vẽ màu thường chấm một đốm trắng nguyên chất lên mọi vật bóng, như một thói quen. Đốm trắng ấy không sai hoàn toàn, nhưng nó bỏ qua một cơ hội lớn: điểm bắt sáng là nơi duy nhất trên vật cho người xem biết thẳng màu của ánh sáng. Bài này giải thích vì sao điểm bắt sáng có màu, sự khác biệt giữa vật không phải kim loại và kim loại, cảnh nhiều nguồn sáng cho nhiều chấm sáng, và cách đặt chấm sáng với từng chất liệu.

Điểm bắt sáng thật ra là gì

Khi nhìn chiếc bát gốm men bóng dưới một ngọn đèn, bạn thấy một chấm sáng nhỏ ở mặt bát quay về đèn. Nếu nhìn thật kỹ, chấm sáng ấy có hình dạng của chính ngọn đèn: tròn nếu là bóng đèn tròn, dài nếu là đèn tuýp, chữ nhật có song chắn nếu là ô cửa sổ. Đó là vì điểm bắt sáng là hình phản chiếu của nguồn sáng trên bề mặt bóng, giống như hình phản chiếu trên mặt gương nhưng nhỏ và méo theo độ cong của vật.

Với hầu hết các vật không phải kim loại, như gốm, sứ, nhựa, thuỷ tinh, sơn bóng, vỏ trái cây, lá cây, da người, phần ánh sáng phản chiếu ngay trên bề mặt gần như không bị màu của vật nhuộm. Nó giữ nguyên màu của nguồn sáng. Vì vậy điểm bắt sáng trên quả táo đỏ, chiếc bát xanh và chiếc cốc vàng dưới cùng một ngọn đèn đều có cùng một màu: màu của ngọn đèn.

Điều này mang lại một lợi ích thực tế. Khi bạn chấm cùng một màu sáng lên điểm bắt sáng của mọi vật trong tranh, cả cảnh lập tức như được chiếu bởi một nguồn sáng thống nhất. Còn khi mỗi chấm sáng một màu, hoặc chấm sáng mang màu của vật, cảnh trông như ghép từ nhiều ảnh khác nhau.

Vật không phải kim loại và kim loại khác nhau ra sao

Gốm, nhựa, trái cây, da người. Điểm bắt sáng mang màu nguồn sáng. Màu riêng của vật chỉ hiện ở phần ánh sáng khuếch tán xung quanh. Đây là nhóm bạn sẽ vẽ nhiều nhất.

Đồng, vàng, đồng thau. Kim loại có màu nhuộm cả phần phản chiếu bề mặt. Vì vậy điểm bắt sáng trên chiếc mâm đồng dưới ánh trắng vẫn ngả vàng cam, trên nhẫn vàng ngả vàng. Đây là một dấu hiệu giúp người xem nhận ra vật là kim loại màu chứ không phải nhựa màu vàng.

Bạc, inox, nhôm. Kim loại trắng gần như không nhuộm màu phản chiếu, nên điểm bắt sáng gần màu nguồn sáng. Nhưng vì bản thân kim loại phản chiếu mạnh mọi thứ xung quanh, bạn sẽ thấy cả hình của cửa sổ, đồ vật, chứ không chỉ một chấm.

Vật mờ như vải bông, giấy, gỗ chưa sơn. Phản chiếu bề mặt yếu và trải rộng, không thành chấm rõ. Thay vì một điểm bắt sáng, bạn thấy một vùng sáng hơi nhạt và hơi ngả màu nguồn sáng. Đừng đặt một chấm sáng sắc nét lên vật mờ.

Nhiều nguồn sáng, nhiều điểm bắt sáng

Mỗi nguồn sáng đủ mạnh tạo một điểm bắt sáng riêng trên vật bóng, nằm ở chỗ mặt vật hướng phản chiếu nguồn đó về phía mắt bạn. Trong một căn phòng có cửa sổ bên trái và đèn bàn vàng bên phải, chiếc bình gốm bóng sẽ có hai điểm bắt sáng: một chấm hình chữ nhật lạnh ở bên trái, mang màu ánh trời, và một chấm tròn nhỏ ấm ở bên phải, mang màu đèn.

Ngoài trời, mặt trời tạo một điểm bắt sáng nhỏ, rất sáng, ngả kem. Nhưng bầu trời xanh cũng là một nguồn sáng rộng, nên trên những mặt quay lên trời của vật bóng, như mặt trên quả bóng nhựa, nóc ô tô, lá cây bóng, bạn thấy một vùng phản chiếu rộng, mờ, ngả xanh lam. Vùng này thường bị người vẽ bỏ qua, trong khi nó làm vật trông như đang ở ngoài trời thật.

Khi vẽ, hãy sắp xếp các điểm bắt sáng theo thứ bậc. Điểm của nguồn chính sáng nhất, rõ nhất. Điểm của nguồn phụ nhỏ hơn hoặc mờ hơn, sắc màu rõ hơn. Vùng phản chiếu bầu trời rộng và mềm nhất. Thứ bậc này giúp người xem đọc ngay được đâu là nguồn chính.

Gợi ý màu điểm bắt sáng theo nguồn sáng

Bảng này áp dụng cho vật bóng không phải kim loại. Với vàng, đồng, pha thêm màu kim loại vào.

Nguồn sángMàu điểm bắt sángGhi chú khi vẽ
Đèn bàn vàng, đèn sợi đốtKem vàng ấmKhông dùng trắng tinh; trắng tinh trông lạnh giữa cảnh ấm
Ánh nếnVàng cam nhạtChấm nhỏ, sắc, rất rõ trên nền tối
Nắng giữa trưaTrắng ngả kem nhẹCó thể gần trắng tinh, nhỏ và sắc
Cửa sổ trời râmTrắng xám ngả lạnhHình chữ nhật mềm, có thể thấy song cửa
Bầu trời xanh ngoài trờiXanh lam nhạtVùng rộng, mờ, trên mặt quay lên trời
Đèn tuýp trắngTrắng ngả xanh lục hoặc lam nhẹHình vệt dài, mảnh

Cột ghi chú cho thấy màu chỉ là một nửa câu chuyện; hình dạng và độ sắc của điểm bắt sáng cũng mang thông tin về nguồn sáng. Một vệt dài mảnh gợi đèn tuýp, một chữ nhật mềm gợi cửa sổ, một chấm tròn nhỏ gợi bóng đèn hay mặt trời.

Không phải lúc nào cũng là chấm trắng nhất tranh

Trong một bức tranh, chỉ nên có rất ít chỗ đạt đến độ sáng tối đa của giấy hay của màu trắng. Nếu mọi vật bóng đều được chấm một điểm trắng tinh, các điểm ấy cạnh tranh nhau kéo mắt người xem, và bức tranh lấp lánh như bị rắc kim tuyến.

Điểm bắt sáng của vật ở xa, vật nằm trong vùng tối hơn của cảnh, hay vật được chiếu bởi nguồn phụ yếu, nên tối hơn điểm bắt sáng của vật chính ở vị trí sáng nhất. Có thể chúng chỉ là một chấm kem nhạt, một chấm xám xanh, vẫn đọc ra là điểm sáng vì sáng hơn hẳn vùng quanh nó.

Cũng vậy, độ lớn và độ sắc của điểm bắt sáng phụ thuộc vào độ bóng của bề mặt. Gốm men bóng loáng cho chấm nhỏ, sắc. Vỏ cam hơi sần cho một đốm loang to hơn, mép mềm. Da người cho những vệt sáng nhỏ trên trán, sống mũi, môi, mềm và không quá sáng. Vẽ đúng độ sắc này là cách để người xem cảm nhận được chất liệu mà bạn không cần giải thích.

Một mẹo kiểm: sau khi đặt xong mọi điểm bắt sáng, lùi xa và nheo mắt. Nếu mắt bạn nhảy từ điểm này sang điểm khác mà không dừng ở đâu, hãy làm tối hoặc làm mềm bớt những điểm không quan trọng.

Đặt điểm bắt sáng với từng chất liệu

Màu nước. Chừa giấy ở chỗ điểm bắt sáng ngay từ lớp đầu, hoặc dùng keo che. Khi xong cả bài, phủ lên chỗ giấy trắng ấy một lớp rất loãng màu nguồn sáng, ví dụ vàng đất pha thật loãng cho đèn vàng. Nếu lỡ tô mất, có thể dùng bột màu trắng pha chút màu chấm lại, nhưng mép sẽ khác giấy chừa.

Bút chì màu. Chừa giấy là cách tốt nhất, vì chì màu trắng thường không phủ được lên lớp màu đậm. Có thể tô nhẹ một lớp chì màu vàng kem hoặc xanh nhạt lên chỗ chừa để mang màu nguồn sáng. Tẩy dẻo ấn nhẹ giúp nhấc bớt màu ở điểm sáng mềm trên vật mờ.

Bột màu và acrylic. Điểm bắt sáng là nét cuối cùng. Pha trắng với một chút màu nguồn sáng, chấm một lần dứt khoát bằng cọ nhỏ, không di lại.

Sơn dầu. Điểm bắt sáng thường đắp dày hơn chút để bắt sáng thật trên mặt tranh. Khi vẽ sơn dầu, làm việc trong phòng thông thoáng, đậy kín lọ dung môi khi không dùng, không để trẻ tự xử lý dung môi.

Lỗi hay gặp với điểm bắt sáng

Chấm trắng tinh cho mọi vật. Cả cảnh mất đi màu ánh sáng. Thử chấm màu kem hoặc xanh nhạt theo nguồn sáng thay cho trắng nguyên chất, bạn sẽ thấy cảnh ấm hoặc lạnh lên ngay.

Điểm bắt sáng mang màu vật. Chấm sáng hồng nhạt trên quả táo đỏ, xanh nhạt trên bát xanh làm vật trông như nhựa mờ thay vì bóng. Trên vật không phải kim loại, điểm sáng mang màu đèn.

Đặt sai vị trí. Điểm bắt sáng phải nằm ở phía nguồn sáng và nhất quán giữa các vật. Một quả táo có chấm sáng bên trái trong khi chiếc cốc bên cạnh có chấm sáng bên phải làm người xem bối rối.

Quá to hoặc quá sắc trên vật mờ. Vật càng mờ thì điểm sáng càng loang, càng mềm. Chấm sắc nét lên tấm vải hay quả đào lông sẽ biến chúng thành nhựa.

Bài tập: ba chiếc bát dưới hai ngọn đèn

Cần ba vật bóng khác màu (bát men xanh, quả táo đỏ, cốc nhựa vàng chẳng hạn), một đèn vàng và một cửa sổ ban ngày hoặc đèn trắng. Vẽ bằng màu nước hoặc chì màu.

  1. Xếp ba vật thành hàng, đèn vàng một bên, cửa sổ hoặc đèn trắng bên kia.
  2. Trước khi vẽ, tìm trên mỗi vật hai điểm bắt sáng và ghi chú màu, hình dạng của từng điểm.
  3. Phác ba vật, khoanh nhẹ vị trí các điểm bắt sáng để chừa giấy.
  4. Tô màu riêng của từng vật, để nguyên các điểm đã chừa.
  5. Pha hai màu điểm sáng: một kem ấm cho đèn vàng, một trắng xám lạnh cho cửa sổ. Dùng đúng hai màu này cho cả ba vật.
  6. Lùi xa, so với vật thật: các điểm sáng có giúp bạn đọc ra hai nguồn sáng không, điểm nào cần dịu bớt.

Bài tập này cho thấy rõ nhất ý chính của cả bài: ba vật khác màu nhưng chung hai màu điểm sáng, vì chúng chung hai nguồn sáng.

Câu hỏi thường gặp

Điểm bắt sáng có phải luôn màu trắng không?

Không. Trên vật không phải kim loại, nó mang màu của nguồn sáng: kem vàng dưới đèn vàng, trắng ngả lạnh dưới cửa sổ trời râm, xanh lam nhạt ở phần phản chiếu bầu trời. Chỉ khi nguồn sáng gần trắng, điểm bắt sáng mới gần trắng tinh.

Vì sao điểm bắt sáng trên quả táo đỏ không có màu đỏ?

Vì đó là ánh sáng phản chiếu ngay trên bề mặt vỏ, chưa đi vào lớp màu của quả, nên giữ màu nguồn sáng. Màu đỏ của táo chỉ hiện ở phần ánh sáng khuếch tán xung quanh điểm sáng.

Vật bằng đồng có điểm bắt sáng màu gì?

Kim loại màu như đồng, vàng nhuộm cả phần phản chiếu, nên điểm bắt sáng ngả vàng cam ngay cả dưới ánh trắng. Đây là một dấu hiệu giúp người xem nhận ra vật là kim loại thật chứ không phải nhựa màu.

Có mấy điểm bắt sáng trên một vật?

Mỗi nguồn sáng đủ mạnh tạo một điểm. Phòng có cửa sổ và đèn bàn sẽ cho hai điểm trên vật bóng, mỗi điểm một màu, một hình dạng. Ngoài trời còn có vùng phản chiếu bầu trời rộng và mờ trên mặt quay lên trên.

Vẽ màu nước thì làm điểm bắt sáng thế nào?

Cách chắc nhất là chừa giấy trắng từ đầu hoặc dùng keo che. Khi bài gần xong, phủ một lớp rất loãng màu nguồn sáng lên chỗ chừa để điểm sáng mang đúng màu đèn. Chấm trắng phủ lên sau thường lộ mép.

Làm sao để các điểm sáng không làm tranh rối mắt?

Giữ thứ bậc: điểm của vật chính ở nguồn chính sáng và sắc nhất, các điểm khác tối hơn, mềm hơn hoặc nhỏ hơn. Lùi xa nheo mắt kiểm, điểm nào kéo mắt không cần thiết thì làm dịu bớt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138