Vẽ đêm trăng là vẽ một cảnh mà gần như mọi thứ nằm trong nửa tối của thang đậm nhạt: mặt đất, cây cối, mái nhà chỉ khác nhau vài bậc tối, trong khi vầng trăng và vệt trăng phản chiếu trên mặt nước là những chỗ sáng duy nhất. Ánh trăng là ánh sáng mặt trời phản chiếu từ Mặt Trăng, yếu hơn nắng rất nhiều lần, nhưng vẫn đến từ một nguồn nhỏ nên vẫn đổ bóng có mép rõ vào đêm trăng tròn trời quang.
Bài này giúp bạn sắp xếp dải đậm nhạt hẹp ấy cho rõ ràng, đặt vầng trăng đúng kích thước và vị trí, vẽ vệt trăng trên sông hồ, và hiểu vì sao hội hoạ hay dùng tông xanh lạnh cho cảnh trăng dù ánh trăng thật không xanh hơn ánh nắng.
Ánh trăng khác ánh nắng ở đâu và giống ở đâu
Giống: Mặt Trăng nhìn từ Trái Đất có kích thước biểu kiến gần bằng Mặt Trời, nên về mặt hình học, ánh trăng là một nguồn sáng nhỏ, chiếu từ một hướng. Đêm trăng tròn trời quang, cây và người vẫn đổ bóng có mép khá sắc, và các bóng ngoài trời vẫn song song nhau như ban ngày. Quy tắc mặt hướng về nguồn sáng thì sáng, mặt quay đi thì tối vẫn đúng.
Khác: ánh trăng yếu hơn ánh nắng nhiều bậc độ lớn. Ở mức sáng thấp ấy, mắt người chuyển sang chế độ nhìn đêm, nhìn được hình khối lớn nhưng mất gần hết chi tiết và màu sắc. Cảnh vật hiện ra như những mảng sáng tối lớn, ít hoa văn, ranh giới các vật mờ đi trong vùng tối. Bầu trời đêm quang có trăng không đen kịt, mà là một màu xanh thẫm, thường sáng hơn mặt đất ở phần gần chân trời.
Hệ quả cho người vẽ: đêm trăng là bài tập đơn giản hoá cực mạnh. Bạn phải bỏ chi tiết, gộp mảng, và quyết định rõ ràng thứ tự tối của từng lớp cảnh. Cái đẹp của tranh trăng nằm ở vài chỗ sáng đặt đúng giữa một vùng tối rộng, êm và có tổ chức.
Sắp xếp đậm nhạt cho một cảnh trăng
Hãy hình dung thang độ chín bậc từ trắng đến đen. Ban ngày, cảnh vật dàn khắp chín bậc. Đêm trăng, phần lớn cảnh dồn về khoảng từ bậc giữa đến bậc tối nhất, chỉ vài điểm vượt lên.
| Thành phần | Vị trí trên thang độ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vầng trăng | Trắng giấy, sáng nhất | Nhỏ, viền hơi loé; có thể có quầng nhạt quanh nếu trời có mây mỏng hoặc hơi ẩm |
| Vệt trăng trên mặt nước | Gần trắng, ngay dưới trăng | Thường là mảng sáng lớn thứ hai; gợn theo sóng |
| Bầu trời quanh trăng và gần chân trời | Trung gian đến trung gian tối | Sáng nhất quanh trăng, tối dần khi xa trăng và lên cao |
| Mặt đất, mái nhà hướng về trăng | Trung gian tối | Mặt phẳng nhận trăng chỉ sáng hơn vùng tối vài bậc |
| Cây, nhà in lên trời | Tối | Bóng dáng, mép rõ trên nền trời sáng hơn |
| Bóng đổ, gầm cây, mặt quay khỏi trăng | Tối nhất | Gộp thành mảng lớn, không chi tiết |
Điều quan trọng là khoảng cách giữa các bậc tối phải rõ. Nếu bạn để mặt đất, cây và bóng gần bằng nhau, tranh thành một mảng đen; nếu tách được ba bậc tối khác nhau, cảnh hiện ra rõ ràng dù vẫn rất tối.
Vẽ vầng trăng cho đúng
Trăng nhỏ hơn bạn tưởng. Trong một khung cảnh rộng, vầng trăng thật chỉ là một chấm nhỏ. Nhiều người vẽ trăng to như cái đĩa vì ấn tượng khi nhìn trăng mọc gần chân trời. Bạn được phép phóng to một chút vì lý do bố cục, nhưng trăng quá to sẽ làm cảnh mất quy mô.
Trăng tròn mọc khi mặt trời lặn. Trăng rằm mọc ở phía đông vào khoảng lúc chiều tối và lặn ở phía tây vào khoảng sáng sớm. Một bức tranh trăng tròn đang mọc mà trời phía tây còn ráng chiều đỏ là hợp lý; trăng tròn treo trên đỉnh đầu lúc chập tối thì không.
Trăng khuyết có phía sáng hướng về mặt trời. Phần sáng của trăng khuyết luôn quay về phía mặt trời đã lặn hoặc sắp mọc. Trăng lưỡi liềm đầu tháng xuất hiện ở phía tây sau hoàng hôn, phần sáng quay xuống phía chân trời, nơi mặt trời vừa lặn; ở vĩ độ Việt Nam, lưỡi liềm lúc ấy thường nằm khá ngửa như chiếc thuyền.
Mây quanh trăng sáng viền. Mây mỏng bay qua trăng có mép sáng ở phía gần trăng, còn mây dày thì thành bóng dáng tối có viền sáng. Nếu trời ẩm, quanh trăng có thể có một quầng sáng mờ; gợi bằng chuyển sắc mềm.
Trăng là chỗ sáng nhất, đừng để nó cạnh tranh. Mọi chỗ sáng khác như đèn nhà, mặt nước phải thấp hơn trăng hoặc nằm xa nó. Nếu có cả đèn làng và trăng, chọn một làm trung tâm, cái kia làm phụ.
Vẽ vệt trăng trên sông hồ từng bước
Vệt trăng là đề tài đêm trăng phổ biến nhất ở Việt Nam, từ mặt sông miền Tây tới hồ ở Hà Nội, Huế. Ví dụ giả định: bạn đứng trên bờ sông Hoàng Long ở Ninh Bình, trăng rằm vừa lên khỏi rặng núi đá phía đông.
- Phủ toàn tờ giấy một lớp trung gian tối (than hoặc chì mềm xoa đều). Đây là bóng đêm; mọi thứ sáng hơn sẽ được nhấc ra.
- Nhấc vầng trăng bằng tẩy dẻo thành một hình tròn nhỏ, sạch. Quanh trăng, nhấc nhẹ một vùng trời sáng hơn, tan dần ra xa.
- Đặt rặng núi và hàng tre làm bóng dáng tối in lên trời, mép rõ. Phía dưới chân núi để hơi nhạt hơn đỉnh một chút vì hơi nước trên sông.
- Xác định trục vệt trăng: một đường thẳng đứng từ trăng xuống mặt nước, chạy về phía bạn.
- Nhấc vệt trăng bằng những nét ngang ngắn, đứt quãng, xếp chồng dọc theo trục. Gần chân trời nét mảnh và sát nhau, gần bạn nét to hơn, thưa hơn và lệch sang hai bên một chút vì sóng gần to hơn.
- Hai bên vệt trăng, mặt nước giữ tối, phản chiếu bóng núi và tre như những mảng đậm mềm.
- Cuối cùng, đặt một chiếc thuyền nhỏ làm bóng dáng cắt ngang vệt trăng: một điểm tối giữa vùng sáng nhất sẽ thu hút mắt người xem.
Mặt nước càng lặng, vệt trăng càng hẹp và gần với hình tròn phản chiếu của trăng; mặt nước càng gợn, vệt càng dài và rộng, vỡ thành nhiều mảnh.
Vì sao hội hoạ hay vẽ đêm trăng bằng tông xanh
Về vật lý, ánh trăng là ánh nắng phản chiếu từ đất đá Mặt Trăng, nên phổ màu của nó gần với ánh nắng, thậm chí hơi ngả ấm. Nhưng khi nhìn trong bóng tối, mắt người kém nhạy với màu và cảnh vật hiện ra như những mảng xám lạnh. Cùng với màu xanh thẫm của bầu trời đêm, cảm nhận chung là đêm trăng “xanh”. Từ lâu, hoạ sĩ phương Tây và phương Đông đều dùng tông xanh lạnh để gợi đêm, đến mức người xem đọc ra đêm trăng ngay khi thấy một bức tranh tối, xanh, có một chấm sáng ngà.
Vì vậy, nếu bạn vẽ màu, tông xanh không phải là sai mà là một quy ước hiệu quả. Điều cần giữ là đừng để mọi thứ xanh đều nhau: vầng trăng và vệt trăng thường được vẽ ngà nhạt hoặc trắng ấm, tạo một điểm ấm giữa bức tranh lạnh. Đèn dầu, ánh lửa trong nhà, đèn thuyền cũng là những điểm ấm nhỏ làm cảnh đêm có sự sống.
Một tham khảo nên xem là loạt tranh đêm mà hoạ sĩ James McNeill Whistler đặt tên là “Nocturne”: những cảnh sông về đêm gần như chỉ còn vài mảng xanh xám và vài đốm đèn. Chúng cho thấy cảnh đêm có thể đơn giản đến mức nào mà vẫn đầy không khí.
Lỗi hay gặp với cảnh đêm trăng
Lỗi cảnh đêm thường đến từ hai phía ngược nhau: hoặc tô tất cả đen kịt, hoặc vẽ đêm như ban ngày tối bớt đi.
- Mọi thứ đen như nhau. Sửa: tách ít nhất ba bậc tối — trời, đất được trăng, bóng và bóng dáng.
- Chi tiết rõ như ban ngày. Ban đêm không thấy lá, ngói, cửa sổ chi tiết; gộp thành mảng.
- Bầu trời đen tuyền. Đêm trăng trời sáng hơn bạn nghĩ, nhất là quanh trăng và gần chân trời.
- Vệt trăng đặt lệch. Vệt phải nằm thẳng dưới trăng, chạy về phía người xem.
- Trăng vẽ hình và hướng sai. Kiểm lại trăng tròn hay khuyết, mọc ở đâu, phía sáng quay về đâu.
- Không có bóng. Đêm trăng tròn trời quang có bóng rõ; một bóng cây đổ trên mặt sân sáng trăng làm cảnh rất thật.
- Quá nhiều điểm sáng. Đèn nhà, trăng, sao, mặt nước đều sáng như nhau thì không có trung tâm.
Khi nghi ngờ, hãy hỏi: chỗ nào sáng nhất? Chỉ có một câu trả lời, và mọi thứ khác phải lùi lại.
Quan sát đêm trăng an toàn và luyện ở nhà
Ngồi vẽ ngoài trời ban đêm cần chú ý an toàn: chọn chỗ quen như sân nhà, ban công, hiên quán ven sông có người; không ra bờ sông vắng, mép hồ trơn một mình; mang theo đèn pin nhỏ và có người biết bạn đang ở đâu. Trẻ nhỏ chỉ ngắm và ký hoạ cùng người lớn, ở chỗ an toàn. Đèn pin dùng để soi giấy nên phủ một lớp giấy mỏng cho dịu, để mắt không mất khả năng nhìn tối mỗi lần bật lên.
Thực ra ngồi vẽ trong bóng tối hoàn toàn rất khó vì bạn không nhìn rõ giấy. Cách hiệu quả là ngắm và ghi nhớ: ngồi mười lăm phút cho mắt quen tối, quan sát bậc tối của trời, đất, cây, ghi bằng vài chữ, rồi vào nhà ký hoạ nhanh từ trí nhớ. Lặp lại vài đêm trăng, bạn sẽ có một bộ ghi chú quý.
Ở nhà, có thể luyện bằng cách tắt hết đèn, chỉ để một ngọn đèn nhỏ chiếu từ xa qua cửa vào một góc phòng có vài đồ vật. Quan sát xem mắt còn thấy được những gì, mất những gì, và tập vẽ bằng giấy xám với chì đen và phấn trắng — chất liệu rất hợp cho cảnh đêm.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ cảnh đêm trăng trên giấy trắng hay giấy đen thì dễ hơn?
Giấy trung gian tối hoặc giấy xám với phấn trắng thường dễ hơn cho người mới vì bạn bắt đầu từ bóng tối và chỉ cần thêm chỗ sáng. Trên giấy trắng, cách làm tương tự là phủ một lớp than hoặc chì xoa đều rồi nhấc sáng bằng tẩy.
Đêm trăng có đổ bóng không hay chỉ mờ mờ?
Đêm trăng tròn trời quang có bóng khá rõ, mép gần sắc như bóng nắng vì trăng là nguồn sáng nhỏ. Đêm trăng khuyết hoặc có mây, bóng mờ và nhạt hơn. Thêm bóng là cách nhanh để cảnh trăng trông thật.
Có nên vẽ sao trong tranh đêm trăng không?
Trăng tròn sáng làm các sao mờ đi, chỉ vài ngôi sáng nhất còn thấy. Vì vậy tranh trăng rằm thường ít sao. Nếu vẽ, chỉ đặt vài điểm nhỏ ở phía trời xa trăng, đừng rải đầy trời.
Làm sao để vệt trăng trên mặt nước không giống một con đường trắng?
Vẽ vệt trăng bằng nhiều nét ngang ngắn, đứt quãng, chứ không tô liền. Nét gần chân trời nhỏ và dày, nét gần bạn to và thưa. Để vài khoảng tối xen giữa các nét như sóng che, vệt sẽ lấp lánh.
Trăng gần chân trời trông to, có nên vẽ to như vậy không?
Cảm giác trăng to khi mọc là do cách mắt và não so với cảnh xung quanh, còn kích thước thật trong khung nhìn gần như không đổi. Bạn có thể phóng to nhẹ cho bố cục, nhưng giữ trăng nhỏ thì cảnh sẽ rộng và xa hơn.
Trẻ em vẽ đêm trăng Trung thu thì gợi ý thế nào?
Cho trẻ thử tô trời tối trước rồi dùng sáp trắng hoặc giấy dán làm trăng và đèn lồng, để thấy chỗ sáng nổi lên trên nền tối. Gợi trẻ vẽ bóng mình dưới trăng. Tôn trọng màu trẻ chọn và không chấm điểm.