VungSang.comVùng Sáng
Ánh sáng phong cảnh và thời tiết

Vẽ nắng trưa: mặt trời đỉnh đầu, bóng ngắn và cảnh vật bị nắng làm phẳng

Nắng trưa làm cảnh phẳng và chói. Cách chia mặt trên – mặt đứng – gầm, đặt bóng ngắn dưới chân vật, giữ đủ tương phản để tranh trưa vẫn có khối.

Midday in a Hue village lane, harsh overhead sun, short dark shadows pooled under a bamboo hedge, a sketcher under a conical hat sitting in shade, overexposed bright ground

Nắng trưa chiếu gần như từ đỉnh đầu, nên mọi mặt nằm ngang như sân, mái, đường, ngọn cây đều sáng chói, mọi mặt đứng như tường, thân cây, vách đá chỉ nhận nắng xiên và tối hơn hẳn, còn bóng đổ co lại thành mảng ngắn đậm ngay dưới chân vật. Vẽ nắng trưa là vẽ theo quy tắc ba mặt phẳng này: mặt trên sáng nhất, mặt đứng trung gian, mặt hướng xuống tối nhất.

Nhiều người mới tránh vẽ buổi trưa vì cho rằng ánh sáng “xấu”. Thật ra nắng trưa mang đúng không khí oi ả của làng quê, bãi biển, phố thị miền Nam lúc giữa ngày, và nó dạy bạn một điều quý: khi bóng gần như biến mất, khối phải được dựng bằng sự khác nhau giữa các mặt phẳng chứ không dựa vào bóng đổ.

Vì sao nắng trưa làm cảnh vật trông phẳng

Ở góc chiếu cao, ánh sáng rơi đều trên mọi bề mặt nằm ngang, nên sân gạch, mặt ruộng, mặt đường, tán cây nhìn từ trên đều sáng gần bằng nhau. Mặt đất phản xạ mạnh ngược lên, lấp sáng vào những chỗ lẽ ra tối. Bóng đổ thì ngắn và rơi ngay dưới vật, nhiều khi bị chính vật che khuất khỏi tầm mắt. Mắt người quen dựa vào bóng để đọc chiều sâu, nên khi thiếu bóng, cảnh trông như bị ép phẳng.

Việt Nam nằm trọn trong vùng nhiệt đới bắc bán cầu, nên vào những tháng mùa hè mặt trời buổi trưa có lúc gần như đứng thẳng đỉnh đầu; những ngày đó cái bóng của người đứng ngoài sân gần như thu lại dưới chân. Vào mùa đông, mặt trời trưa ở miền Bắc thấp hơn rõ, bóng dài hơn và nghiêng về phía bắc. Biết điều này giúp bạn khỏi ngạc nhiên khi cùng một con ngõ lúc 12 giờ trưa tháng Sáu và tháng Mười hai cho hai bức tranh rất khác nhau.

Không khí giữa trưa cũng thường mờ vì nóng và bụi, nhất là ở thành phố. Cảnh xa không xanh trong như buổi sáng mà nhạt trắng, mất màu. Kết hợp lại: mặt trên chói, bóng ngắn, xa nhạt trắng — đó là bộ ba làm nên cảm giác nắng gắt khi người xem nhìn vào tranh.

Quy tắc ba mặt phẳng dưới nắng đỉnh đầu

Hãy coi mọi vật trong cảnh như được ghép từ ba loại mặt phẳng. Dưới nắng trưa, thứ tự sáng tối của chúng gần như cố định, và bạn có thể dựa vào đó để đặt đậm nhạt nhanh mà không cần đoán.

Loại mặt phẳngVí dụĐộ sáng dưới nắng trưaCách xử lý
Mặt hướng lênSân, đường, mái bằng, ngọn tán cây, mặt nước tĩnhSáng nhất, gần trắngĐể giấy hoặc chỉ đánh rất mỏng; tránh vẽ chi tiết trên đó vì chói làm mất chi tiết
Mặt đứngTường nhà, thân cây, vách đá, hàng ràoTrung gian, tối hơn mặt trên rõ rệtTô một lớp đều; mặt đứng hướng về phía nắng nhạt hơn mặt đứng phía kia một chút
Mặt hướng xuốngDưới mái hiên, gầm cầu, mặt dưới tán lá, khe cửaTối nhấtMảng đậm gọn, mép trên sắc theo đường mái, phía dưới hơi sáng lại do nắng hắt từ đất
Bóng đổ trên đấtDưới gốc cây, dưới xe, chân ngườiRất đậm, mép sắcMảng ngắn, ôm sát chân vật; khoảng hở giữa vật và bóng cho biết vật cao hay sát đất

Điều kỳ diệu của quy tắc này là nó hoạt động với mọi cảnh: một ngôi nhà, một bụi tre, một tảng đá. Khi bạn ngẫm ra tán cây cũng là một khối có mặt trên sáng và mặt dưới tối, tranh trưa lập tức có khối trở lại.

Giữ khối khi bóng biến mất

Đẩy mạnh khác biệt giữa mặt trên và mặt đứng. Đây là công cụ chính. Một ngôi nhà mái ngói dưới nắng trưa có mái chói gần trắng và tường tối hẳn hai bậc. Nếu bạn vẽ mái và tường gần bằng nhau, ngôi nhà mất khối ngay.

Dùng mảng tối dưới mái hiên làm khung. Những dải tối gọn dưới mái hiên, dưới tán cây, trong khung cửa là nơi duy nhất của tranh trưa có màu đậm. Chúng giống những dấu gạch chân giúp mắt đọc ra từng lớp nhà, lớp cây.

Ánh sáng hắt từ mặt đất. Sân và đường sáng chói hắt ngược lên mặt dưới của mái hiên, của tán cây. Vì thế phần thấp của một vùng tối dưới hiên hơi sáng hơn phần sát mái. Gợi điều này bằng một lớp nhấc tẩy rất nhẹ, tranh sẽ có độ nóng của mặt đất.

Bóng tiếp xúc quyết định vật đứng hay bay. Khi bóng đổ ngắn, chỗ vật chạm đất phải có một vạch đậm nhất. Thiếu vạch đó, chiếc ghế, con trâu, chậu cây trông như lơ lửng. Đó là bóng tiếp xúc, và giữa trưa nó là bóng quan trọng nhất trong tranh.

Giảm chi tiết ở vùng sáng chói. Mắt người nheo lại dưới nắng gắt, và vùng chói không còn hoa văn, vân gạch. Để trống vùng này, dồn chi tiết vào các mép sáng – tối. Sự trống trải ấy chính là cảm giác “nắng chang chang”.

Ký hoạ một ngõ làng giữa trưa trong 25 phút

Ví dụ giả định: bạn ngồi dưới bóng một cây lớn đầu ngõ ở một làng ven sông Hương, Huế, nhìn vào con ngõ có tường gạch, bụi tre và một mái hiên.

  1. Chọn chỗ ngồi trong bóng râm thật sự, đội nón, mang nước. Vẽ trưa ngoài nắng trực tiếp làm giấy chói, bạn sẽ tô vùng tối quá nhạt.
  2. Kẻ đường dẫn của con ngõ và các khối lớn: tường, bụi tre, mái hiên. Đặt đường chân trời ngang tầm mắt người ngồi.
  3. Tô một lớp trung gian đều cho mọi mặt đứng: tường, thân tre, cột hiên. Để trống mặt ngõ, mặt mái, ngọn tre.
  4. Đặt các mảng tối nhất: dưới mái hiên, mặt dưới bụi tre, khung cửa mở. Giữ mép trên sắc theo đường mái.
  5. Thêm bóng đổ ngắn sát chân tường, dưới gốc tre, dưới chiếc xe đạp dựng cạnh cổng. Kiểm bóng tiếp xúc ở mọi chỗ vật chạm đất.
  6. Nhấc nhẹ phần dưới của vùng tối dưới hiên để gợi nắng hắt từ mặt ngõ.
  7. Lùi ra xa, nheo mắt nhìn: nếu bức ký hoạ đọc ra ba nhóm sáng chói – trung gian – đậm gọn là đạt. Nếu không, đậm thêm mặt đứng.

Tổng thời gian chừng 25 phút là vừa: nắng trưa đổi chậm hơn sáng sớm, nhưng ngồi lâu dưới nóng khiến bạn mệt và vội về cuối.

Nắng trưa trên biển, trên phố và trên đồng

Mỗi loại cảnh xử lý nắng trưa hơi khác. Ở bãi biển miền Trung như vùng Khánh Hoà hay Đà Nẵng, cát và mặt nước đều là mặt hướng lên nên toàn cảnh rất sáng; điểm tựa đậm duy nhất có khi chỉ là bóng chiếc thuyền thúng, bóng dưới một hàng dừa, hay mảng tối dưới mái lều. Giữ phần lớn tranh rất nhạt và đặt vài mảng tối gọn, đậm, mép sắc. Đường chân trời trên biển trưa thường nhoè vì hơi nóng, đừng kẻ nó quá rõ.

Ở phố thị như TP. Hồ Chí Minh hay Cần Thơ, nhà cao tạo ra những dải bóng sâu dọc theo một bên đường, bên kia chói nắng. Hai nửa đường tương phản mạnh nhau tạo nên bố cục rất rõ, thậm chí rõ hơn buổi sáng. Mái che, bạt quán, tán cây ven đường là các mặt hướng xuống — chúng cho bạn những dải tối nằm ngang chạy dọc tranh.

Trên đồng ruộng trống, nắng trưa gần như không để lại bóng ngoài bóng tròn dưới mỗi cây đơn độc và bóng người nông dân dưới chân. Cảnh này dễ đơn điệu, nên hãy chọn khung có thêm một yếu tố đứng: một bờ tre, một cây gạo, một cái chòi. Yếu tố đứng đó, với mặt bên tối và bóng tròn đậm dưới gốc, sẽ giữ cả bức tranh khỏi phẳng.

An toàn và sức bền khi vẽ ngoài trời giữa trưa

Vẽ trưa ở Việt Nam đồng nghĩa với nắng nóng mạnh, nhất là từ tháng Tư tới tháng Tám. Vài điều nên thành thói quen:

  • Luôn ngồi trong bóng râm, đội nón hoặc mũ rộng vành, mặc áo dài tay mỏng sáng màu.
  • Mang đủ nước, uống từng ngụm đều đặn chứ đừng đợi khát. Nghỉ vào chỗ mát nếu thấy chóng mặt, buồn nôn, đau đầu.
  • Không nhìn về phía mặt trời. Kính râm giúp đỡ chói nhưng làm sai đậm nhạt; tháo ra khi đánh giá độ sáng của giấy và cảnh.
  • Đặt sổ vẽ trong bóng, đừng để giấy dưới nắng: giấy trắng chói sẽ làm bạn tô mọi thứ quá đậm, về nhà xem lại thấy nặng nề.
  • Đi cùng trẻ nhỏ thì rút ngắn buổi vẽ còn khoảng mười lăm, hai mươi phút và chọn khung giờ gần trưa thay vì đúng trưa.
  • Nếu có thể, vẽ từ hiên nhà, quán nước, cửa sổ nhìn ra — vẫn đúng ánh sáng trưa mà an toàn hơn.

Một bức ký hoạ ngắn khi người còn khoẻ luôn tốt hơn một bức dài vẽ trong trạng thái mệt lả.

Bài tập trong nhà: đèn trên đỉnh đầu

Bạn có thể tái tạo nắng trưa ở nhà để luyện quy tắc ba mặt phẳng. Dựng một “ngôi làng” bằng hộp giấy, cốc, một cuộn giấy làm thân cây, một chiếc đĩa úp làm tán. Treo hoặc kẹp đèn bàn ngay phía trên, chiếu thẳng xuống. Bạn sẽ thấy mặt trên hộp chói, mặt bên tối hơn hẳn, mặt dưới chiếc đĩa tối nhất, và bóng thu tròn dưới chân mỗi vật.

Ký hoạ ba lần, mỗi lần năm phút, chỉ dùng ba mức đậm nhạt: trắng giấy cho mặt trên, một lớp trung gian cho mặt đứng, một lớp đậm cho mặt hướng xuống và bóng. Giới hạn ba mức ép bạn quyết định dứt khoát mặt nào thuộc nhóm nào. Lần thứ tư, nghiêng đèn đi một chút; bạn sẽ thấy bóng bắt đầu dài ra và khối lập tức rõ hơn — chính là cảm giác của buổi chiều đang đến.

Bài tập này cũng giúp bạn khi vẽ nội thất dưới đèn trần, vì nguồn sáng trên đầu trong nhà tuân theo đúng quy tắc trên. Nắm được nó, bạn không còn sợ những cảnh “ánh sáng phẳng”.

Câu hỏi thường gặp

Tranh vẽ giữa trưa có bắt buộc phải chói và nhạt không?

Không bắt buộc, nhưng đó là đặc trưng giúp người xem nhận ra giờ trưa. Bạn có thể đặt các mảng tối rất đậm dưới mái hiên, trong khung cửa, để tranh vẫn mạnh mẽ. Chỗ cần nhạt là các mặt hướng lên; chỗ cần đậm là mặt hướng xuống và bóng.

Vì sao vẽ ngoài nắng xong mang vào nhà thấy tranh quá đậm?

Khi giấy nằm dưới nắng, mắt bạn quen với độ sáng rất cao nên tô thêm cho “đủ đậm”. Vào phòng ánh sáng dịu, các lớp chì đó hiện ra nặng nề. Cách tránh là giữ sổ vẽ trong bóng râm suốt buổi, và thỉnh thoảng nhìn tranh dưới bóng để kiểm.

Bóng cây giữa trưa có phải là hình tròn không?

Bóng của một tán cây dưới nắng gần đỉnh đầu thường gần giống hình chiếu tán xuống đất, nên với cây tán tròn nó trông như một mảng tròn hoặc bầu dục. Bên trong mảng tối ấy còn có những đốm sáng nhỏ do nắng lọt qua kẽ lá, đừng tô đặc hoàn toàn.

Có nên thêm mây cho tranh trưa đỡ trống không?

Có thể, mây tích trắng buổi trưa mùa hè rất đặc trưng. Nhưng mây cũng là khối: mặt trên sáng chói, mặt dưới xám. Vẽ mây như vật thể có khối thì tranh thêm chiều sâu; vẽ mây như vết bông phẳng thì càng làm trời trống hơn.

Học sinh vẽ tranh đề tài mùa hè thì áp dụng phần này thế nào?

Gợi ý các em nhìn bóng dưới chân bạn bè lúc ra chơi buổi trưa và vẽ bóng ngắn ngay dưới chân nhân vật. Chỉ cần một mảng đậm dưới mái nhà, dưới tán cây là tranh có nắng. Khen sự quan sát, không chấm điểm hay so tranh các em với nhau.

Ánh nắng trưa có làm màu cảnh vật nhạt đi không?

Có. Ở vùng chói, màu bị ánh sáng mạnh làm bạc đi, gần như trắng; màu đậm và rõ nhất lại nằm ở vùng trung gian và rìa bóng. Khi vẽ màu, đừng đặt màu đậm nhất lên mặt hướng lên, dành màu sâu cho mặt đứng và trong bóng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138