VungSang.comVùng Sáng
Ánh sáng phong cảnh và thời tiết

Vẽ phong cảnh trời âm u: ánh sáng từ cả bầu trời, bóng mềm và mặt phẳng hướng lên

Trời âm u, cả vòm mây là nguồn sáng. Cách đặt đậm nhạt khi không có bóng đổ: mặt hướng lên sáng, gầm và khe tối, bầu trời thường sáng hơn mặt đất.

Overcast winter afternoon in an old Hanoi street, flat grey sky, soft light without cast shadows, a person sketching on a low stool by a closed shopfront, muted tones

Khi trời âm u, lớp mây biến cả bầu trời thành một nguồn sáng lớn và mềm: ánh sáng đến từ mọi hướng phía trên, nên bóng đổ gần như không còn, chỉ còn những vùng tối dịu ở chỗ khuất và những vạch đậm ở chỗ vật chạm nhau. Thứ tự sáng tối lúc này do hướng của mặt phẳng quyết định: mặt nào càng ngửa lên trời càng sáng, mặt nào càng úp xuống hay càng bị che càng tối.

Nhiều người nghĩ ngày âm u là ngày không đáng vẽ. Thực ra đây là ánh sáng tốt nhất để học đậm nhạt riêng của từng vật, tức là vật sáng hay tối tự thân, không bị nắng và bóng đánh lừa. Bài này cho bạn cách nhìn, cách chia mảng và vài cảnh âm u quen thuộc ở Việt Nam để luyện.

Vì sao ánh sáng âm u lại mềm

Độ cứng hay mềm của ánh sáng phụ thuộc vào kích thước biểu kiến của nguồn sáng so với vật. Mặt trời trong ngày nắng là một nguồn rất nhỏ trên bầu trời, nên bóng có mép sắc. Khi mây dày che kín, ánh sáng mặt trời bị tán ra khắp lớp mây, và lớp mây ấy thành một nguồn sáng trải rộng gần như cả vòm trời. Một nguồn sáng to như vậy chiếu vào vật từ rất nhiều hướng cùng lúc, nên vùng tối không còn ranh giới rõ, bóng đổ nhoè đến mức gần như biến mất.

Điều còn lại là độ che khuất: chỗ nào bị vật khác che bớt phần trời nhìn thấy thì tối hơn. Dưới gầm bàn ghế đá, giữa hai bức tường sát nhau, trong khe cửa, dưới mái hiên, sát chân tường — những chỗ ấy “thấy” ít trời nên tối. Đây là thứ thay thế bóng đổ trong tranh âm u, và nếu bạn đặt đúng, cảnh vẫn có khối rõ ràng.

Một hệ quả nữa: bầu trời âm u thường là mảng sáng nhất trong khung cảnh, sáng hơn hẳn mọi vật trên mặt đất. Cây cối, mái nhà, cột điện in lên nền trời như những bóng dáng tương đối tối. Nếu bạn tô trời xám đậm vì nghĩ “trời âm u thì tối”, tranh sẽ mất ngay ánh sáng.

Thứ tự sáng tối theo hướng mặt phẳng dưới trời âm u

Bảng sau giúp bạn đặt nhanh đậm nhạt cho các mặt trong cảnh. Đây là xu hướng chung khi vật có cùng độ sáng riêng; một vật vốn tối như mái ngói rêu vẫn có thể tối hơn một bức tường vôi trắng dù hướng giống nhau.

Mặt phẳngVí dụĐộ sáng tương đốiGhi chú khi vẽ
Bầu trờiVòm mây xámSáng nhấtThường sáng hơn ở gần đỉnh trời hoặc phía mây mỏng; đừng tô đều
Mặt hướng lênMặt đường, mặt hồ, mái bằng, mặt lá phẳngSángMặt hồ, đường ướt có thể sáng gần bằng trời
Mặt nghiêngMái ngói dốc, sườn đồiTrung gian sángCàng dốc càng tối dần
Mặt đứngTường, thân cây, vách đáTrung gianMặt đứng nào nhìn ra khoảng trời rộng thì sáng hơn mặt đứng nằm trong ngõ hẹp
Mặt úp xuống, chỗ bị cheDưới hiên, gầm cầu, kẽ lá, khe cửaTối nhấtMép vùng tối mềm, chỉ sắc ở chỗ vật chạm nhau

Nhờ bảng này, bạn có thể vẽ một ngôi nhà dưới trời âm u mà không cần bóng nào: mái nhạt hơn tường, tường nhạt hơn khung cửa, gầm hiên đậm nhất, và một vạch tối nơi tường chạm đất.

Những gì trời âm u cho bạn mà ngày nắng không có

Đậm nhạt riêng của vật hiện ra rõ. Ngày nắng, một bức tường trắng trong bóng có thể tối hơn mái ngói đen ngoài nắng. Ngày âm u, chênh lệch do ánh sáng thu nhỏ lại, nên bạn thấy rõ vật nào vốn sáng, vật nào vốn tối. Đây là bài học về độ đậm riêng mà người học vẽ cần.

Màu sắc đậm đà hơn. Không có chói nắng làm bạc màu, lá cây, mái ngói, tường vàng, áo người qua đường giữ được độ bão hoà. Đó là lý do nhiều hoạ sĩ thích vẽ màu vào ngày nhiều mây.

Ánh sáng giữ ổn định lâu. Không có mặt trời di chuyển, bóng không đổi hướng, bạn có thể ngồi vẽ một hai tiếng mà cảnh gần như không thay đổi. Rất hợp để luyện những bức có nhiều chi tiết như phố cổ, chợ, bến thuyền.

Chi tiết nằm trong vùng tối vẫn đọc được. Ngày nắng gắt, gầm hiên thành mảng đen. Ngày âm u, bạn vẫn thấy chiếc ghế, chậu cây trong gầm hiên, chỉ hơi tối. Hãy vẽ chúng ở tông trung gian đậm thay vì đen.

Cảm xúc lặng và trầm. Những cảnh làng quê mùa đông, bến sông chiều mưa phùn, đồi chè sáng sương mỏng mang không khí rất riêng mà ngày nắng không cho được. Đừng cố “làm sáng” cảnh lên; hãy giữ dải đậm nhạt hẹp và nhẹ nhàng.

Ký hoạ một góc phố cổ Hà Nội ngày đông âm u

Ví dụ giả định: chiều tháng Mười hai, mây xám kín trời, bạn ngồi ghế nhựa thấp ở vỉa hè nhìn một dãy nhà ống mái ngói, tường vôi vàng, vài chậu cây trên ban công.

  1. Nhìn kỹ bầu trời: chỗ nào sáng nhất? Thường là phía mây mỏng. Để trời gần như trắng, chỉ đánh rất nhẹ ở phần đậm hơn.
  2. Dựng hình các khối nhà bằng chì cứng: mái, mặt tiền, ban công, cửa. Vì ánh sáng ổn định, bạn có thể dựng kỹ hơn so với khi vẽ cảnh nắng.
  3. Tô theo bảng mặt phẳng: mái dốc trung gian sáng, mặt tiền trung gian, cửa sổ và khung cửa trung gian đậm, gầm ban công và gầm mái hiên đậm nhất.
  4. Thêm đậm nhạt riêng: tường vôi vàng sáng hơn mái ngói rêu; cửa gỗ sơn xanh sẫm tối hơn tường. Đây là bước ngày nắng khó thấy.
  5. Đặt bóng tiếp xúc: vạch đậm dưới chân mỗi chậu cây, nơi tường gặp vỉa hè, dưới bánh xe máy dựng trước cửa. Mép vùng tối chung quanh thì để mềm.
  6. Cây cối và dây điện in lên nền trời: vẽ chúng như những bóng dáng tương đối đậm, không cần chi tiết lá.
  7. Kết thúc bằng việc kiểm dải đậm nhạt: nếu tranh có quá nhiều mảng đen, nhấc bớt; âm u không phải là tối tăm.

Bức ký hoạ đạt khi người xem cảm nhận được không khí lạnh, lặng, ánh sáng đều, dù trong tranh không có lấy một bóng đổ.

Các cảnh âm u quen thuộc ở Việt Nam để luyện

Miền Bắc có cả một mùa âm u kéo dài: những ngày đông mây xám và những đợt nồm ẩm cuối đông đầu xuân. Đồi chè Thái Nguyên hay Phú Thọ vào sáng âm u là bài tập rất tốt: các hàng chè là những dải mặt hướng lên, sáng hơn lối đi giữa các hàng, và rặng cây xa nhạt dần thành những lớp xám. Phố cổ, làng cổ, chợ quê lúc âm u cho nhiều chi tiết trong vùng tối mà bạn có thể vẽ thong thả.

Vịnh Hạ Long ở Quảng Ninh ngày âm u là một cảnh đặc biệt: mặt nước sáng gần bằng trời, các đảo đá vôi là những khối trung gian, đảo xa nhạt dần như tan vào trời. Cảnh này dạy bạn rằng dưới ánh sáng khuếch tán, khoảng cách được thể hiện bằng các bậc đậm nhạt chứ không bằng chi tiết. Ở miền Nam và Tây Nguyên, những buổi chiều mùa mưa trước cơn giông cũng âm u, nhưng mây có khối rõ hơn và trời có những vùng tối, sáng khác nhau mạnh.

Mỗi cảnh trên đều có thể vẽ từ trong quán nước, dưới mái hiên, nên ngày âm u còn là ngày thoải mái nhất để vẽ ngoài trời: không nóng, không chói, không phải đuổi theo nắng.

Lỗi hay gặp khi vẽ ngày âm u

Hầu hết lỗi đến từ thói quen vẽ ngày nắng mang sang.

  • Thêm bóng đổ sắc theo thói quen. Ngày âm u không có bóng sắc; xoá đi, thay bằng vùng tối mềm và vạch tiếp xúc.
  • Trời tô xám đậm. Trời âm u thường vẫn là mảng sáng nhất; đậm trời làm cả cảnh tối sầm.
  • Mọi mặt đều xám như nhau. Thiếu thứ tự mặt hướng lên – mặt đứng – mặt úp xuống, cảnh thành phẳng.
  • Bỏ qua đậm nhạt riêng của vật. Tường trắng và cửa sẫm phải khác nhau rõ, đó là chỗ tạo nhịp cho tranh.
  • Dùng quá nhiều đen. Vùng tối âm u nhận nhiều ánh sáng trời, chỉ khe hẹp nhất mới gần đen.
  • Cảnh xa rõ nét như cảnh gần. Không khí ngày âm u thường ẩm, cảnh xa nhạt và mềm đi nhanh; giữ chi tiết cho tiền cảnh.
  • Mép mọi thứ đều sắc. Ánh sáng mềm làm ranh giới sáng tối trên khối mềm theo; chỉ để sắc ở đường viền vật in lên trời và ở bóng tiếp xúc.

Một cách tự kiểm đơn giản: tìm trong tranh xem có bóng nào chỉ rõ hướng mặt trời không. Nếu có, bạn đang vẽ ngày nắng. Cách thứ hai là nheo mắt nhìn từ xa: tranh âm u đúng sẽ hiện ra như một dải xám êm, có vài vạch đậm gọn ở chân vật và dưới mái.

Khi mây mỏng dần: những khoảnh khắc chuyển tiếp

Trời âm u không phải lúc nào cũng đều. Khi lớp mây mỏng đi ở một phía, bầu trời có một vùng sáng hơn hẳn, và ánh sáng trên cảnh vật bắt đầu có hướng nhẹ: mặt nào quay về phía vùng trời sáng thì nhạt hơn, bóng đổ hiện ra lờ mờ, mép rất mềm. Đây là kiểu ánh sáng rất đẹp, nửa âm u nửa nắng, thường gặp vào những buổi chiều mùa thu ở miền Bắc hay buổi sáng sau cơn mưa ở Tây Nguyên.

Khi vẽ, hãy coi vùng trời sáng là một nguồn sáng lớn nằm ở một phía, đừng coi là mặt trời. Mặt các khối hướng về phía đó sáng hơn một bậc so với ngày âm u đều; bóng đổ chỉ là vùng hơi tối, đuôi tan dần. Đôi khi mặt trời lộ ra trong chốc lát, rọi một mảng nắng lên một ngọn đồi xa trong khi mọi thứ xung quanh vẫn âm u. Một mảng sáng đơn độc như vậy là trọng tâm tuyệt vời cho tranh: bạn chỉ cần giữ mảng ấy sáng rõ, mép hơi mềm, phần còn lại ở dải trung gian.

Quan sát những khoảnh khắc chuyển tiếp này giúp bạn hiểu rằng “cứng” và “mềm” không phải hai loại ánh sáng tách biệt mà là một dải liên tục, phụ thuộc vào kích thước nguồn sáng. Cùng một con phố, từ âm u đặc đến nắng xuyên mây, độ mềm của bóng đổi dần theo độ dày của mây.

Câu hỏi thường gặp

Ở nhà làm sao tạo được ánh sáng giống trời âm u để tập?

Đặt vật gần một cửa sổ lớn không có nắng chiếu trực tiếp, tắt đèn trong phòng, hoặc phủ một tấm vải trắng mỏng trước đèn bàn và đặt đèn xa vật. Nguồn sáng càng to so với vật thì bóng càng mềm, giống ánh sáng ngày nhiều mây.

Trời âm u có phải là ánh sáng xấu cho người mới không?

Ngược lại, đây là ánh sáng dễ chịu cho người mới vì ổn định, ít chói và cho thấy rõ đậm nhạt riêng của vật. Cái khó duy nhất là tranh dễ phẳng nếu bạn quên thứ tự mặt phẳng và bóng tiếp xúc.

Bóng tiếp xúc là gì và vì sao quan trọng khi trời âm u?

Bóng tiếp xúc là vạch tối nhất ngay chỗ vật chạm mặt đất hoặc chạm vật khác, nơi ánh sáng gần như không lọt vào. Ngày âm u không có bóng đổ rõ, nên vạch này là thứ duy nhất cho thấy vật đứng vững trên mặt đất.

Có nên vẽ mây chi tiết khi trời âm u không?

Thường không cần. Trời âm u là một tấm mây liền, chỉ cần gợi chỗ sáng hơn, chỗ hơi tối hơn bằng chuyển sắc mềm. Vẽ nhiều cụm mây rõ khối lại biến thành ngày nắng có mây.

Vẽ màu nước ngày âm u có cần pha màu xám sẵn không?

Không nên dùng màu xám đóng sẵn quá nhiều vì tranh dễ chết màu. Pha xám từ các màu đối nhau sẽ giữ được sắc ấm lạnh tinh tế, và nhớ để giấy sáng cho bầu trời. Ngày âm u màu riêng của vật vẫn đậm đà, đừng làm tất cả thành xám.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138