VungSang.comVùng Sáng
Ánh sáng phong cảnh và thời tiết

Vẽ phong cảnh giờ vàng và chiều tà: nắng ngang, viền sáng và bầu trời hoàng hôn

Vẽ ánh sáng giờ vàng: nắng ngang làm mặt hướng tây rực lên, cảnh ngược sáng có viền sáng, sau khi mặt trời lặn thì bầu trời thành nguồn sáng chính.

Late afternoon at Tam Coc in Ninh Binh, limestone peaks backlit by a low sun, a rower silhouetted on a small boat, warm rim light on rice stalks, wide shot

Giờ vàng là quãng ngắn trước khi mặt trời lặn (và sau khi mặt trời mọc), lúc nắng xiên rất thấp, ngả vàng cam, làm các mặt quay về phía mặt trời rực lên trong khi bóng đổ dài và mọi thứ còn lại chìm xuống tông trung gian. Vẽ cảnh này có hai hướng: thuận nắng, tức mặt trời sau lưng bạn, cảnh sáng ấm và rõ khối; hoặc ngược nắng, tức mặt trời trước mặt, cảnh biến thành những bóng dáng tối có viền sáng mảnh. Ngay sau khi mặt trời lặn, nắng tắt hẳn và bầu trời trở thành nguồn sáng duy nhất.

Bài này tách rõ ba giai đoạn ấy, vì mỗi giai đoạn cần cách chia đậm nhạt khác nhau. Buổi sáng sớm có bài riêng trên trang; ở đây tập trung vào buổi chiều, khi người tự học dễ có thời gian ra ngoài vẽ hơn.

Ba giai đoạn của một buổi chiều tà

Giai đoạn một — nắng ngang còn mạnh. Khoảng một giờ trước khi lặn, mặt trời còn cao vài chục độ trên đường chân trời. Nắng đã ngả vàng nhưng vẫn đủ mạnh để đổ bóng sắc. Mặt tường, vách núi, thân cây quay về phía tây sáng rực; mặt quay về phía đông chìm trong tông trung gian. Đây là lúc khối hiện rõ nhất trong ngày.

Giai đoạn hai — sát đường chân trời. Mặt trời xuống thấp, nắng chuyển cam, cường độ giảm nhanh. Bóng dài ra gấp nhiều lần, chỉ còn đỉnh cây, nóc nhà, ngọn núi là bắt nắng, phần thấp đã vào bóng. Nhìn ngược về phía mặt trời, mọi thứ thành bóng dáng tối viền sáng. Ở vùng nhiệt đới như Việt Nam, mặt trời lặn theo một góc khá dốc so với đường chân trời, nên quãng này trôi qua nhanh hơn so với ở những nước xa xích đạo; người vẽ phải chuẩn bị trước, không thể đợi.

Giai đoạn ba — sau khi mặt trời lặn. Không còn nắng trực tiếp. Bầu trời phía tây vẫn sáng, phía trên chuyển sang xanh thẫm. Cảnh vật nhận ánh sáng chủ yếu từ vòm trời, nên bóng đổ gần như biến mất, các mặt hướng lên trời như mặt nước, mặt đường sáng hơn các mặt đứng. Quãng chạng vạng này, nhiều người gọi là giờ xanh, cũng chỉ kéo dài một lúc ngắn trước khi trời tối hẳn.

Chia đậm nhạt cho cảnh thuận nắng và cảnh ngược nắng

Cùng một cánh đồng lúc chiều tà, đứng ở hai hướng sẽ cho hai bức tranh có cấu trúc đậm nhạt gần như ngược nhau. Hãy quyết định hướng trước khi đặt bút.

Yếu tốThuận nắng (mặt trời sau lưng)Ngược nắng (mặt trời trước mặt)
Bầu trờiTrung gian, phía đông có thể hơi tối hơn cảnh được nắngSáng nhất tranh, sáng nhất ở quanh vị trí mặt trời
Cảnh vậtMặt hướng về bạn sáng ấm, rõ chi tiếtPhần lớn là bóng dáng tối, chi tiết bị nuốt
Bóng đổĐổ ra xa, phía sau vật, thường bị vật che bớtĐổ về phía bạn, kéo dài trên tiền cảnh, là mảng lớn của bố cục
Điểm nhấnMàu và khối của các mặt được nắngViền sáng mảnh quanh đầu người, ngọn lúa, mép lá, khói bếp
Khó ở đâuDễ thành tranh “đẹp đều”, thiếu trọng tâmChênh sáng lớn, chói mắt; phải đơn giản hoá mạnh

Với người mới, ngược nắng thường cho tranh ấn tượng hơn chỉ với ít nét, vì bạn chủ yếu vẽ bóng dáng và vài viền sáng. Nhưng tuyệt đối không nhìn thẳng vào mặt trời; chọn chỗ đứng để mặt trời bị cây, núi hay mái nhà che.

Vẽ viền sáng và bóng dáng ngược nắng cho thuyết phục

Bóng dáng không phải màu đen đặc. Một hàng tre ngược sáng tối đậm, nhưng phần gần mặt đất thường hơi sáng lại vì ánh sáng trời hắt xuống và hơi nước. Tô bóng dáng bằng một mảng đậm, rồi làm nhạt nhẹ phần dưới, tranh sẽ có không khí.

Viền sáng chỉ xuất hiện ở mép mỏng. Nắng xuyên qua những thứ mỏng hoặc có lông, tơ: ngọn lúa, tóc, rìa lá, cánh hoa, khói. Một thân cây to không có viền sáng dày quanh thân, chỉ có vệt sáng rất mảnh ở mép. Vẽ viền quá dày làm tranh trông như được tô viền.

Viền sáng phải sáng hơn bầu trời phía sau mới nổi. Nếu trời sau lưng vật đã rất sáng, viền sáng chỉ hiện rõ ở phần vật nằm trước một nền tối hơn, ví dụ ngọn lúa trước một hàng cây xa. Đó là lý do khi vẽ, bạn nên đặt các vật có viền sáng chồng lên nền tối.

Mặt nước ngược nắng là con đường sáng. Sông, ao, kênh nhìn về phía mặt trời lặn phản chiếu thành một dải sáng chói kéo từ chân trời về phía bạn. Dải này gợn theo sóng; nó sẽ là trục sáng của tranh. Phần mặt nước hai bên dải thì tối, phản chiếu bờ và cây.

Giữ một chỗ chói nhất duy nhất. Vùng quanh mặt trời là chỗ sáng nhất. Nếu bạn để quá nhiều chỗ trắng khác trong tranh, như mây được nắng, mái tôn, mặt nước, chúng sẽ tranh nhau. Hạ những chỗ phụ xuống một bậc.

Vẽ bầu trời hoàng hôn bằng bút chì hoặc màu nước, từng bước

Bầu trời chiều có một trật tự đậm nhạt khá ổn định: sáng nhất gần chỗ mặt trời và gần đường chân trời, tối dần khi lên cao và khi xa vị trí mặt trời. Mây nằm trong trật tự ấy chứ không đứng ngoài.

  1. Đánh dấu vị trí mặt trời (kể cả khi nó đã lặn) và đường chân trời.
  2. Tô một lớp chuyển nhạt dần từ đỉnh tranh xuống chân trời: phía trên đậm nhất, sát chân trời nhạt nhất. Ở phía mặt trời, vùng sáng phình rộng hơn.
  3. Xác định mây được chiếu từ đâu: lúc mặt trời còn trên chân trời, mặt dưới và mép mây hướng về mặt trời sáng; sau khi lặn, mây thấp chuyển tối trước, mây cao vẫn còn bắt sáng một lúc.
  4. Vẽ mây gần chân trời mảnh, nằm ngang, dẹt; mây ở cao to hơn, rõ khối hơn. Đó là phối cảnh của chính bầu trời.
  5. Đặt dải đất cuối cùng, gần như toàn bóng dáng tối, mép trên là đường viền núi, cây, mái nhà. Dải tối này làm trời sáng lên.
  6. Nếu dùng màu nước: để trắng giấy hoặc pha rất loãng vùng quanh mặt trời trước, rồi mới đi các lớp đậm hơn. Ánh sáng chói đã che bằng màu thì khó lấy lại.

Phía đông, đối diện chỗ mặt trời lặn, lúc trời quang đôi khi có một dải hồng nhạt nằm trên một dải xám xanh sát chân trời. Nếu bạn vẽ quay lưng về hướng hoàng hôn, dải này cho bầu trời một nét rất thật.

Chuẩn bị trước để không đuổi theo nắng

Sai lầm phổ biến nhất khi vẽ chiều tà là đến nơi đúng lúc nắng đẹp rồi mới bắt đầu dựng hình. Đến khi dựng xong, nắng đã tắt. Cách làm của người vẽ ngoài trời có kinh nghiệm là đến sớm ít nhất nửa giờ, dựng xong bố cục và các mảng tối lớn khi ánh sáng còn ổn định, rồi chỉ dành vài phút cuối để đặt những viền sáng, dải nắng mà mình đã đoán trước vị trí.

Ví dụ giả định: bạn muốn vẽ cảnh cánh đồng sen ở Đồng Tháp lúc hoàng hôn, nhìn về phía tây. Trước giờ lặn khoảng bốn mươi phút, bạn ký hoạ đường chân trời, hàng cây xa, mép ruộng, chiếc xuồng. Mười lăm phút trước giờ lặn, bạn tô bầu trời theo trật tự đậm nhạt và phủ tối toàn bộ dải đất. Mấy phút cuối, bạn nhấc tẩy tạo viền sáng trên mép lá sen, đặt dải phản chiếu sáng trên mặt nước. Khi trời tối, bạn đã có đủ.

Giữ ghi chú nhanh ở lề tranh về màu thật của trời, độ sáng của mây, hướng bóng. Ngày hôm sau cùng giờ, ánh sáng sẽ gần giống nhưng không bao giờ y hệt — đó là lý do một số hoạ sĩ ấn tượng như Claude Monet vẽ cùng một đề tài nhiều lần ở các giờ khác nhau, mỗi bức là một khoảnh khắc ánh sáng riêng.

Lỗi hay gặp với cảnh chiều tà

Những lỗi này đều làm cảnh chiều trông như cảnh trưa đổi màu, thay vì một khoảnh khắc ánh sáng thật.

  • Nắng ấm phủ đều mọi mặt. Chiều tà chỉ chiếu vào mặt quay về phía tây; mặt kia nằm trong bóng, nhận ánh sáng trời lạnh hơn.
  • Bóng ngắn. Bóng chiều tà rất dài; bóng ngắn là dấu hiệu bạn vẽ theo trí nhớ.
  • Bầu trời đều một tông. Trời phải có chuyển nhạt rõ: đậm ở cao, sáng ở thấp, sáng nhất quanh mặt trời.
  • Mây không theo hướng sáng. Mặt mây hướng về mặt trời phải sáng hơn mặt kia; mây lộn xộn ánh sáng làm trời rối.
  • Cảnh ngược sáng có quá nhiều chi tiết. Ngược sáng nuốt chi tiết; vẽ cửa sổ, lá cây rõ ràng trong bóng dáng là sai.
  • Mặt trời vẽ to và rõ viền. Mặt trời thật quá chói để thấy viền; thường chỉ là một vùng sáng loé, viền mờ.

Kiểm tra bằng cách lật ngược tranh: nếu bạn vẫn đọc ra đâu là trời sáng, đâu là đất tối và một trọng tâm chói, đậm nhạt đã đúng.

Tập viền sáng và bóng dáng trên bàn với đèn bàn

Viền sáng là thứ khó quan sát ngoài trời vì nó nằm sát nguồn chói. Trong phòng, bạn có thể tạo lại nó an toàn. Đặt một vật có mép mỏng hoặc có lông, ví dụ một bông cỏ lau, một nhành lá, một con thú bông, lên bàn. Hạ đèn bàn xuống thấp phía sau vật, chếch lên một chút để bóng đèn không chiếu vào mắt bạn, rồi che đèn bằng một quyển sách dựng đứng sao cho bạn không nhìn thấy bóng đèn. Tắt các đèn khác.

Bạn sẽ thấy vật biến thành bóng dáng tối, còn mép của nó, chỗ lông tơ, rìa lá mỏng, sáng loé lên. Để ý: viền sáng dày ở chỗ vật mỏng và trong, mảnh hoặc mất hẳn ở chỗ vật dày. Đặt thêm một tấm bìa đen phía sau vật: viền sáng nổi bật hẳn lên. Bỏ tấm bìa đi, để tường trắng sau vật: viền sáng gần như chìm. Đây chính là nguyên tắc “viền sáng cần nền tối” đã nói ở trên.

Ký hoạ cảnh này ba lần, mỗi lần năm phút: một lần chỉ vẽ bóng dáng bằng một mảng đậm, một lần thêm viền sáng bằng tẩy, một lần thử dịch đèn sang một bên để có nửa ngược sáng nửa xiên. Khi ra ngoài vẽ chiều tà, bạn sẽ biết ngay mép nào sẽ sáng, mép nào không, và tiết kiệm được những phút quý giá cuối ngày.

Câu hỏi thường gặp

Giờ vàng buổi chiều kéo dài bao lâu ở Việt Nam?

Không có con số cố định vì phụ thuộc mùa, mây và nơi bạn đứng. Nhìn chung ở vùng nhiệt đới, quãng nắng thấp đẹp trước khi lặn và chạng vạng sau đó ngắn hơn so với ở các nước gần cực. Cứ coi như chỉ có vài chục phút và chuẩn bị bố cục trước.

Có nên vẽ mặt trời vào tranh hoàng hôn không?

Có thể, nhưng nên vẽ nó như một vùng sáng chói, viền mờ, chứ không phải một hình tròn rõ nét. Thường đặt mặt trời sát hoặc khuất sau đường chân trời, núi, mây sẽ thuyết phục hơn. Để nó là chỗ sáng nhất của cả bức.

Vẽ ngược sáng bằng than chì có khó không?

Than rất hợp với ngược sáng vì dễ phủ mảng tối lớn, dùng tẩy dẻo nhấc lấy viền sáng và vùng trời. Bạn có thể phủ xám toàn tờ giấy, nhấc trời sáng, rồi đậm dần bóng dáng. Nhớ xịt cố định ở chỗ thông thoáng, người lớn làm thay trẻ nhỏ.

Sau khi mặt trời lặn còn vẽ được bao lâu?

Còn một quãng chạng vạng, bầu trời phía tây vẫn sáng và cảnh vật vẫn đủ đọc mảng lớn. Đây là lúc tốt để vẽ bóng dáng mái nhà, hàng cây trước nền trời. Khi trời tối hẳn, nên dừng và hoàn thiện ở nhà theo ghi chú.

Vì sao ảnh hoàng hôn chụp bằng điện thoại khác hẳn những gì mắt thấy?

Mắt người nhìn được dải sáng tối rộng hơn cảm biến điện thoại. Ảnh thường làm cảnh dưới đất đen sì hoặc trời cháy trắng, hay tự tăng màu cho rực. Dùng ảnh để nhớ bố cục, còn đậm nhạt và màu nên dựa vào ghi chú bạn viết tại chỗ.

Trẻ em vẽ hoàng hôn hay tô mặt trời đỏ ở giữa trời, có nên sửa không?

Không cần sửa ngay. Có thể cùng trẻ ra ngoài lúc chiều, chỉ cho trẻ thấy mặt trời xuống thấp gần mặt đất và bóng mình dài ra, rồi để trẻ tự quyết. Cách nhìn của trẻ quý hơn đúng sai, và không nên chấm điểm tranh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138