VungSang.comVùng Sáng
Ánh sáng phong cảnh và thời tiết

Vẽ phong cảnh buổi sáng sớm: nắng xiên thấp, bóng dài và đỉnh đồi bắt sáng trước

Cách vẽ ánh sáng buổi sáng sớm: bầu trời sáng hơn mặt đất, nắng chạm đỉnh đồi trước, bóng dài theo địa hình, hơi ẩm làm cảnh xa nhạt đi từng lớp.

Early morning on terraced rice fields in Lao Cai, a sketcher seen from behind on a ridge, low sun lighting only the hilltops, valleys still in cool shade

Muốn vẽ đúng ánh sáng buổi sáng sớm, bạn cần nhớ ba điều: mặt trời còn thấp nên nắng đi gần như nằm ngang, chỉ chạm vào những gì đứng cao hoặc quay mặt về phía đông; bầu trời là mảng sáng nhất của tranh, sáng hơn hẳn mặt đất; và hơi ẩm ban đêm còn đọng lại khiến các lớp cảnh xa nhạt dần như những tấm giấy can chồng lên nhau. Nắm được ba điều đó thì một bức ký hoạ bút chì cũng đã có cảm giác “sớm”, chưa cần đến màu.

Bài này đi từ cách quan sát, qua cách chia mảng đậm nhạt, tới một bài ký hoạ 20 phút ngoài trời và một bài tập thay thế trên bàn với đèn bàn đặt thấp. Ví dụ dùng cảnh ruộng bậc thang, đồi chè, làng ven sông — những nơi người tự học ở Việt Nam dễ gặp nhất.

Ánh sáng sáng sớm khác các giờ khác ở điểm nào

Khi mặt trời mới lên vài độ trên đường chân trời, tia nắng phải đi xuyên qua một lớp khí quyển dày hơn nhiều so với buổi trưa. Phần ánh sáng xanh bị tán xạ bớt dọc đường, nên thứ tới được cảnh vật là một thứ nắng hơi ngả vàng, hơi hồng, cường độ còn yếu. Với người vẽ, điều quan trọng không nằm ở màu mà ở góc chiếu: nắng gần như song song với mặt đất, nên nó chỉ “liếm” qua bề mặt. Mặt ruộng phẳng nhận rất ít nắng, còn bờ đồi, mái nhà, thân cây quay về phía đông thì sáng rực.

Hệ quả thứ hai là thứ tự bắt sáng. Đỉnh núi, ngọn cây cao, nóc nhà được nắng chạm trước, trong khi thung lũng và chân đồi còn nằm trong bóng của chính địa hình. Đó là lý do một bức tranh buổi sớm thường có dải sáng mảnh ở phía trên các khối, còn phần dưới chìm trong tông trung gian lạnh. Nếu bạn tô nắng đều khắp cánh đồng, tranh lập tức chuyển thành giữa buổi sáng.

Điều thứ ba là độ ẩm. Sau một đêm, không khí gần mặt đất còn nhiều hơi nước; nhiệt độ thấp làm hơi nước đọng thành sương mỏng ở chỗ trũng. Lớp hơi ấy làm cảnh xa nhạt và mềm đi rất nhanh theo khoảng cách. Khi nắng lên cao và mặt đất ấm dần, lớp mỏng này tan, cảnh xa rõ lại và độ tương phản tăng. Nghĩa là trong một buổi sáng, khung cảnh trước mắt bạn đổi nhịp liên tục, và người vẽ phải chọn một khoảnh khắc để giữ chứ không chạy theo mọi thay đổi.

Bốn mốc trong một buổi sáng và điều nên quan sát ở từng mốc

Bảng dưới chia buổi sáng thành bốn quãng. Thời điểm cụ thể đổi theo mùa và theo vĩ độ, từ Lai Châu tới Cà Mau chênh nhau đáng kể, nên hãy coi đây là thứ tự diễn ra chứ không phải giờ đồng hồ.

QuãngNguồn sáng chínhBóngNên tập trung vẽ
Trước khi mặt trời lênCả bầu trời phía đông, chưa có nắng trực tiếpGần như không có bóng đổ rõ, chỉ có vùng tối mờ dưới khốiBóng dáng các lớp núi in lên nền trời sáng, chia lớp xa gần
Mặt trời vừa nhô lênNắng ngang, yếu, ngả ấmRất dài, đổ về phía tây, mép mềmDải sáng mảnh trên đỉnh đồi, nóc nhà, ngọn cây
Khoảng nửa giờ đến một giờ sauNắng mạnh dần, góc còn thấpDài, mép bắt đầu sắcHình khối rõ nhất: mặt hướng đông sáng, mặt kia tối, bóng mô tả địa hình
Giữa buổi sángNắng cao, trời trong dầnNgắn lại, đậm hơnTương phản tăng, sương tan, màu cảnh xa rõ hơn — tranh mất dần chất “sớm”

Phần lớn tranh sáng sớm đẹp được vẽ ở quãng thứ hai và thứ ba. Quãng đó ngắn, nhiều khi chỉ hơn nửa giờ, nên ngoài trời bạn chỉ kịp ghi lại các mảng lớn; chi tiết để về nhà hoàn thiện theo ghi chú.

Chia mảng đậm nhạt cho một cảnh sớm

Bầu trời là mảng sáng nhất. Trong cảnh sáng sớm, trời gần đường chân trời phía đông thường sáng hơn mọi thứ trên mặt đất, kể cả những chỗ được nắng. Hãy giữ trời ở bậc nhạt nhất của thang độ, chỉ đánh rất nhẹ hoặc để giấy trắng. Mặt đất, dù có nắng, nên thấp hơn trời ít nhất một hai bậc.

Lớp xa nhạt, lớp gần đậm. Chia cảnh làm ba lớp: núi xa, đồi giữa, tiền cảnh. Lớp xa chỉ cách trời một bậc, gần như là bóng mờ; lớp giữa đậm hơn một chút; tiền cảnh chứa những vùng tối đậm nhất. Khoảng cách đều giữa các bậc tạo cảm giác hơi sương mà không cần vẽ sương.

Nắng là những dải mảnh, không phải mảng lớn. Lúc này nắng chỉ chạm các cạnh quay về phía đông. Vẽ nó như những dải sáng hẹp chạy dọc sống đồi, viền mái nhà, mép bờ ruộng. Cách dễ nhất là tô cả khối ở tông trung gian rồi dùng tẩy nhấc ra một đường sáng ở cạnh nhận nắng.

Vùng tối buổi sớm nhạt hơn bạn nghĩ. Khi nắng trực tiếp còn yếu, phần lớn ánh sáng đến từ bầu trời, nên vùng tối nhận nhiều ánh sáng phụ. Đừng đẩy vùng tối xuống đen; giữ chúng ở trung gian đậm, chỉ để đậm nhất ở chỗ khuất thật sự như gầm cây, khe đá, cửa nhà.

Một điểm tương phản mạnh nhất. Chọn một chỗ duy nhất đặt sáng nhất cạnh tối nhất, thường là nơi dải nắng đầu tiên chạm vào một mái nhà nằm trước nền đồi còn tối. Mắt người xem sẽ đến đó trước, và cả bức tranh có một trung tâm.

Ký hoạ 20 phút một cảnh sáng sớm ngoài trời

Ví dụ giả định: bạn đứng trên một sống đồi nhìn xuống ruộng bậc thang ở Lào Cai, mặt trời vừa nhô qua dãy núi phía sau lưng bên phải. Chỉ cần sổ ký hoạ, một bút chì mềm, một bút chì cứng và tẩy.

  1. Phút 0–2: đứng yên nhìn, nheo mắt cho chi tiết nhoè đi, tìm ba lớp xa – giữa – gần và vị trí dải nắng đầu tiên. Ghi một mũi tên nhỏ ở góc giấy chỉ hướng nắng.
  2. Phút 2–5: dùng chì cứng kẻ đường chân trời, đường viền các lớp núi và hai ba đường cong lớn của bờ ruộng. Không vẽ từng bậc ruộng.
  3. Phút 5–10: tô nhạt toàn bộ lớp xa, tô lớp giữa đậm hơn một bậc, tiền cảnh đậm hơn nữa. Để trời gần như trắng.
  4. Phút 10–14: tìm các cạnh hướng về phía nắng và nhấc tẩy tạo dải sáng. Nhấc mạnh ở tiền cảnh, nhẹ ở lớp giữa, gần như không nhấc ở lớp xa.
  5. Phút 14–18: đặt các mảng tối đậm nhất ở tiền cảnh: gốc cây, bờ đất khuất, mái nhà phía khuất. Thêm bóng dài đổ theo hướng ngược nắng, cho bóng uốn theo bờ ruộng.
  6. Phút 18–20: viết ghi chú bằng chữ ngắn ở lề sổ: màu trời, màu bóng, độ sương. Những ghi chú này quý hơn chi tiết vì nắng sẽ đổi ngay sau đó.

Nếu 20 phút trôi qua mà bạn mới xong bước ba, cũng không sao. Bản ký hoạ dừng ở mảng lớn vẫn giữ được ánh sáng; bản có nhiều chi tiết mà sai đậm nhạt thì không.

Bóng dài kể chuyện địa hình

Bóng buổi sáng dài gấp nhiều lần chiều cao vật, và chính độ dài đó biến bóng thành công cụ mô tả mặt đất. Một bóng cây đổ qua con đường rồi gãy lên bờ ruộng, chạy xuống mương, uốn lên luống rau cho người xem biết mặt đất lồi lõm thế nào mà bạn không phải vẽ thêm một nét nào. Hãy quan sát chỗ bóng “gãy” khi gặp một bậc cao hơn: nó đổi hướng đột ngột chứ không cong mềm.

Mép bóng buổi sớm hơi mềm, nhất là phần cách xa vật. Đó là vì nắng yếu, trời còn sáng nên ánh sáng trời len vào lấp mép bóng. Đầu bóng sát gốc cây sắc và đậm hơn đuôi bóng. Vẽ bóng bằng một lớp chì đều, rồi làm mềm phần đuôi bằng đầu ngón tay hay mẩu giấy cuộn, giữ sắc phần gần gốc.

Một chi tiết hay bị quên là sương đọng trên cỏ và lá. Khi nắng ngang chạm vào thảm cỏ ướt, những giọt nhỏ phản chiếu thành vô số điểm lấp lánh, nhưng chỉ ở phía ngược sáng, tức khi bạn nhìn về hướng mặt trời. Bạn có thể gợi điều này bằng vài chấm sáng nhấc bằng góc tẩy dọc mép bóng, đừng rải khắp tranh. Ít điểm bắt sáng đặt đúng chỗ thuyết phục hơn nhiều điểm đặt đều.

Những lỗi hay gặp khi vẽ cảnh sớm và cách sửa

Các lỗi dưới đây đều xuất phát từ việc vẽ theo những gì mình biết về cảnh vật thay vì những gì ánh sáng đang cho thấy lúc đó.

  • Nắng phủ đều cả cánh đồng. Sửa: phủ lại một lớp trung gian lên mặt phẳng nằm ngang, chỉ giữ sáng các cạnh đứng quay về phía đông.
  • Trời tối hơn đất. Thường do tô trời trước rồi “cho đủ đậm”. Sửa: tẩy trời về gần trắng, hoặc tăng đậm cả mặt đất một bậc.
  • Lớp núi xa có chi tiết rõ như tiền cảnh. Sửa: xoá chi tiết, làm mềm mép, kéo đậm nhạt sát về phía trời.
  • Bóng đổ lung tung nhiều hướng. Sửa: kiểm lại mũi tên hướng nắng đã ghi ở góc giấy; mọi bóng ngoài trời đi gần như song song.
  • Vùng tối đen kịt. Sửa: nhấc bớt bằng tẩy dẻo, giữ đen thật chỉ cho vài khe khuất nhỏ.
  • Vẽ quá lâu, đuổi theo nắng. Sửa: chốt khoảnh khắc ở bước đầu, các thay đổi sau đó chỉ ghi chú, không sửa tranh theo.

Bạn không cần sửa hết trong một lần. Mỗi buổi vẽ, chọn một lỗi để để ý; sau vài tuần các lỗi này tự rơi rụng.

Luyện ánh sáng sáng sớm ngay trên bàn học

Không phải ai cũng dậy kịp lúc năm giờ để ra đồng. Bạn có thể tập đúng nguyên lý ấy trên bàn: đặt vài vật cao thấp khác nhau như chiếc cốc, hộp giấy, củ khoai lên một tờ giấy lớn, xếp thành ba hàng xa gần. Hạ đèn bàn xuống gần mặt bàn, chiếu ngang từ một phía, để nắng giả này chỉ chạm cạnh vật mà gần như không chạm mặt bàn. Tắt đèn trần, mở rèm cho ánh sáng trời phòng làm ánh sáng phụ.

Bạn sẽ thấy đúng những gì đã nói ở trên: bóng dài vắt qua mặt bàn, vật cao bắt sáng ở phần trên trước, các vật thấp phía sau nằm trong bóng của vật trước. Ký hoạ cảnh này vài lần với thời gian giới hạn năm phút, mỗi lần nâng đèn cao thêm một chút, bạn sẽ thấy bóng ngắn lại và cảnh chuyển dần từ “sớm” sang “trưa”. Đây là cách rẻ nhất để hiểu vì sao góc nắng quyết định không khí của bức tranh phong cảnh.

Để giả hơi sương, đặt một tờ giấy can hoặc túi ni lông mờ giữa mắt bạn và hàng vật phía sau. Hàng sau sẽ nhạt và mềm đi, đúng như lớp núi xa buổi sớm. Lặp bài này đôi ba buổi, rồi lần sau ra ngoài trời, mắt bạn sẽ tự tìm ra ba lớp và dải nắng nhanh hơn hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Vẽ cảnh sáng sớm bằng bút chì có thể hiện được không khí như vẽ màu không?

Được, vì cảm giác buổi sớm chủ yếu đến từ đậm nhạt: trời sáng hơn đất, lớp xa nhạt dần, nắng chỉ là những dải mảnh. Màu chỉ thêm lớp hơi ấm cho nắng và hơi lạnh cho bóng. Nhiều người vẽ màu giỏi vẫn ký hoạ bút chì trước để chốt đậm nhạt.

Mặt trời ở sau lưng hay trước mặt thì dễ vẽ cảnh sớm hơn?

Nắng chiếu xiên từ một bên là dễ nhất cho người mới vì khối nào cũng có mặt sáng, mặt tối rõ. Nắng sau lưng làm cảnh phẳng, ít bóng. Nhìn thẳng về phía mặt trời cho cảnh ngược sáng rất đẹp nhưng chênh sáng lớn và chói mắt, nên để dành khi đã quen.

Không nhìn thẳng vào mặt trời khi vẽ ngược sáng thì làm thế nào?

Đứng sao cho mặt trời bị một thân cây, mái nhà hay đỉnh núi che, hoặc đợi lúc nó còn sau dãy núi. Không bao giờ nhìn trực tiếp hay qua ống nhòm, máy ảnh vào mặt trời. Đội mũ rộng vành và nghỉ mắt định kỳ bằng cách nhìn vào vùng tối.

Có cần vẽ từng bậc ruộng hay từng hàng chè không?

Không cần. Người xem chỉ cần vài đường cong lớn và hai ba bậc rõ ở tiền cảnh là tự hiểu cả sườn đồi. Vẽ từng bậc ở lớp xa còn làm hỏng cảm giác xa vì chi tiết rõ kéo cảnh lại gần. Chi tiết hãy dồn vào chỗ có điểm tương phản mạnh nhất.

Chụp ảnh lúc sáng sớm rồi về nhà vẽ có được không?

Được, và là cách hợp lý khi nắng đổi quá nhanh. Nhưng ảnh điện thoại thường làm vùng tối quá đen hoặc trời cháy trắng mất sắc độ. Nên vừa chụp vừa ký hoạ nhanh vài phút và ghi chú đậm nhạt, khi vẽ lại thì tin ghi chú của mắt hơn ảnh.

Trẻ nhỏ tập vẽ cảnh sớm thì nên bắt đầu thế nào?

Cho trẻ dùng bút chì hoặc sáp màu vẽ ba lớp núi chồng nhau, lớp xa tô nhẹ, lớp gần tô mạnh, rồi thêm một mặt trời thấp và những bóng dài. Khen việc trẻ nhận ra bóng đổ ngược phía mặt trời, không chấm điểm hay so với bạn khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138