Vẽ trên giấy màu trung gian nghĩa là để chính màu giấy làm vùng trung gian, dùng chì đen hoặc than cho phe tối và phấn trắng hoặc chì trắng cho phe sáng. Bạn chỉ cần vẽ hai đầu của thang đậm nhạt, phần giữa đã có sẵn. Vì thế một bản vẽ trên giấy xám, giấy be hay giấy kraft thường ra khối nhanh hơn hẳn so với cùng thời gian trên giấy trắng, và ánh sáng trông rực hơn.
Đổi lại, lối vẽ này có một kỷ luật mà người mới hay phạm: trắng và đen phải ở hai phe riêng, gần như không được chồng lên nhau. Bài dưới giải thích nguyên lý, cách chọn màu giấy theo cảnh, dụng cụ cho từng phe, một bài vẽ chiếc ấm đất nung từng bước, và các lỗi làm bức vẽ xám đục.
Ba lớp giá trị: giấy là phần giữa
Trên giấy trắng, mọi độ đậm đều phải tạo ra bằng chì, kể cả những vùng trung gian rộng nhất. Trên giấy màu, bạn chia việc khác đi: vùng nào gần với độ đậm của giấy thì để nguyên, vùng tối hơn giấy thì thêm đen, vùng sáng hơn giấy thì thêm trắng. Cả bức vẽ trở thành ba lớp giá trị, và chỉ cần nheo mắt xếp mỗi chỗ trên vật vào một trong ba lớp đó là đã có khối.
Lối vẽ này có lịch sử dài. Các hoạ sĩ Phục Hưng ở Venice hay vẽ nghiên cứu trên giấy nhuộm xanh, dùng than hoặc phấn đen cho bóng và phấn trắng cho ánh sáng. Đến thế kỷ mười tám, Antoine Watteau nổi tiếng với lối ký hoạ ba màu phấn đỏ, đen và trắng trên giấy màu kem, một lối làm mà người vẽ hôm nay vẫn tập theo. Lý do nó tồn tại lâu như vậy rất thực tế: nhanh, tiết kiệm, và cho cảm giác ánh sáng mạnh chỉ với vài nét.
Với người tự học, giấy màu còn có tác dụng sửa thói quen. Trên giấy trắng, nhiều người quên mất điểm bắt sáng vì nó trùng với màu giấy. Trên giấy xám, điểm bắt sáng không tự có, bạn phải chủ động quyết định đặt nó ở đâu, to cỡ nào, sắc hay mềm. Sau vài tuần vẽ giấy màu, khi quay về giấy trắng, bạn sẽ nhớ chừa sáng tốt hơn hẳn.
Chọn màu giấy theo cảnh và vật
Giấy nên có độ đậm ở khoảng giữa thang, không quá nhạt để phấn trắng còn nổi, không quá tối để chì đen còn đọc được. Màu giấy cũng góp phần vào không khí của bức vẽ.
| Màu giấy | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xám trung tính | Luyện sáng tối thuần, đồ vật trắng, thạch cao, kim loại | Lựa chọn an toàn nhất cho người mới |
| Be, kem, nâu nhạt | Gốm đất nung, gỗ, da người, cảnh nắng chiều | Cho cảm giác ấm; phấn trắng trên nền ấm trông như nắng |
| Xanh xám, xám lạnh | Thuỷ tinh, nước, cảnh đêm, trời âm u | Cho cảm giác mát; hợp với ánh trăng, ánh đèn lạnh |
| Giấy kraft nâu | Ký hoạ nhanh, tập hằng ngày | Rẻ, dễ mua; chọn loại dày, mặt hơi nhám để phấn bám |
| Giấy rất tối, gần đen | Cảnh đêm có ánh đèn, bài luyện vẽ ánh sáng | Chì đen gần như không còn tác dụng, gần với vẽ trắng trên đen |
Nếu không có giấy màu, có thể tự làm: pha loãng một chút màu nước nâu hoặc xám, quét đều lên giấy vẽ dày, để khô phẳng. Hoặc xoa một lớp than cây mỏng rồi cố định nhẹ, nhưng cách này dễ lẫn sang vùng trắng hơn.
Dụng cụ cho phe tối và phe sáng
Bộ dụng cụ gọn gồm hai cây cho phe tối và hai cây cho phe sáng. Điều quan trọng là chọn loại bám tốt trên giấy và không đánh nhau với nhau.
- Chì than hoặc than nén cho phe tối: cho màu đen mờ, không bóng. Chì than chì 4B hoặc 6B cũng dùng được nhưng có ánh bóng, và phấn trắng khó bám lên lớp than chì.
- Chì nâu đỏ hoặc phấn sanguine nếu muốn thêm lớp ấm ở vùng trung gian tối, như lối ba màu phấn. Không bắt buộc, nhưng rất hợp với da người và gốm.
- Chì màu trắng cho vùng sáng cần kiểm soát: ruột cứng, gọt nhọn, lên từng lớp, hợp với chi tiết.
- Phấn tiên trắng dạng thỏi mềm, hoặc chì phấn trắng cho vùng sáng rộng và độ trắng mạnh hơn chì màu.
- Bút gel trắng hoặc bút sơn trắng ngòi nhỏ chỉ để chấm vài điểm bắt sáng sắc nhất ở bước cuối, như ánh sáng trên mép kim loại hay giọt nước.
Phấn tiên và chì phấn rất mịn và nhiều bụi. Đừng thổi bụi phấn, gõ nhẹ giấy cho bụi rơi xuống khay. Phấn tiên dành cho mỹ thuật có thể chứa bột màu không nên hít hay nuốt; với trẻ nhỏ, người lớn chọn loại ghi rõ dành cho trẻ và ngồi cùng.
Vẽ một chiếc ấm đất nung trên giấy xám từng bước
Đặt chiếc ấm đất nung lên mặt bàn tối màu, một đèn chiếu từ trên bên trái. Dùng giấy xám trung tính hoặc be.
- Dựng hình ấm bằng chì than gọt nhọn, nét thật nhẹ. Đánh dấu vị trí đường ranh tối trên thân ấm và hình dạng bóng đổ.
- Nheo mắt, chia ấm thành ba lớp: chỗ nào sáng hơn giấy, chỗ nào xấp xỉ giấy, chỗ nào tối hơn giấy. Thường phe sáng chỉ chiếm phần nhỏ phía trên bên trái.
- Phủ phe tối bằng chì than: vùng tối của thân ấm, mặt trong vòi, bóng đổ. Đặt đậm nhất ở bóng tiếp xúc dưới đáy ấm.
- Để nguyên vùng trung gian là màu giấy. Đừng lo thấy trống; khi có trắng và đen hai bên, mắt sẽ tự đọc phần giữa thành mặt cong.
- Thêm phấn trắng nhẹ tay cho phe sáng, chỉ trong ranh giới vùng sáng. Đất nung mờ nên phấn trắng nên loang rộng, mềm mép, không quá trắng.
- Nhấn điểm bắt sáng nhỏ trên nắp ấm và mép quai bằng chì trắng ấn mạnh hơn.
- Lùi ra nhìn: nếu khối chưa tròn, thường là do thiếu đường ranh tối rõ ràng hoặc trắng lan sang phe tối. Sửa đúng chỗ đó, đừng thêm đều mọi nơi.
Kỷ luật quan trọng nhất: trắng không bao giờ vào phe tối
Lỗi số một của người mới vẽ giấy màu là dùng phấn trắng như màu của vật. Thấy chiếc cốc trắng, họ tô trắng cả chiếc cốc, kể cả phía bị khuất sáng. Kết quả là chiếc cốc phẳng như hình cắt giấy dán lên. Trên giấy màu, trắng là ánh sáng, không phải màu. Một chiếc cốc trắng ở phía tối vẫn chỉ được vẽ bằng giấy và chì đen; nó trông trắng là nhờ phe sáng của nó rất sáng, chứ không phải nhờ tô trắng khắp nơi.
Lỗi thứ hai là để trắng và đen chồng lên nhau ở vùng chuyển. Phấn trắng trộn với than trên giấy cho ra một thứ xám đục, lạnh, giống bụi bẩn, không giống trung gian thật. Vùng chuyển giữa hai phe nên là màu giấy sạch. Nếu cần chuyển mềm, làm nhạt dần trắng về phía giấy từ một bên, và làm nhạt dần đen về phía giấy từ bên kia, để hai đầu không chạm nhau.
Một cách tự kiểm đơn giản: khi bức vẽ xong, che tay lên đường ranh tối. Bên phe sáng chỉ được có giấy và trắng, bên phe tối chỉ được có giấy và đen. Có thể có ngoại lệ, như phản quang mạnh từ một mặt bàn trắng, nhưng phản quang đó vẫn thường chỉ cần làm bằng việc để lộ màu giấy trong vùng tối, không cần thêm phấn.
Điều chỉnh độ mạnh của vùng sáng
Bắt đầu nhẹ, tăng dần. Lớp trắng đầu tiên nên rất nhẹ, để lộ hạt giấy qua phấn. Mảng sáng như vậy đọc là ánh sáng dịu. Chỉ những chỗ gần nguồn sáng nhất mới được lên lớp thứ hai, thứ ba cho trắng đặc.
Một điểm trắng nhất mà thôi. Giống như mỗi bức vẽ có một điểm tối nhất, nên có một điểm sáng nhất. Nếu nhiều chỗ cùng trắng đặc, mắt không biết nhìn vào đâu và ánh sáng mất phương hướng.
Mép trắng nói lên chất liệu. Vật bóng như sứ men, kim loại có điểm sáng nhỏ, mép sắc. Vật mờ như đất nung, vải bông có vùng sáng rộng, mép loang. Chỉ cần đổi cách kết thúc mép phấn là chất liệu thay đổi.
Hạn chế xoa trắng. Xoa phấn trắng bằng ngón tay hay bút di làm nó loang sang giấy và ngả xám. Nếu cần mịn, xoa rất nhẹ bằng bút di riêng chỉ dành cho trắng.
Ánh sáng chỉ đến từ một phía. Khi vẽ nhiều vật, kiểm tra mọi vùng trắng đều nằm ở phía quay về nguồn sáng. Một vệt trắng sai phía làm cả nhóm vật như được chiếu từ hai đèn.
Mang giấy màu đi ký hoạ: mười phút cho một cảnh
Giấy màu đặc biệt hợp cho ký hoạ ngoài nhà, vì thời gian ít mà ánh sáng ngoài trời thay đổi liên tục. Một cuốn sổ giấy kraft hoặc giấy xám khổ nhỏ, một cây chì than, một cây chì trắng là đủ. Ngồi ở quán nước đầu ngõ, ghế đá công viên hay hiên nhà, chọn một cảnh có ánh nắng rõ: chiếc xe đạp dựng tường, chậu cây trên bậc thềm, mái hiên đổ bóng xuống lối đi.
Chia mười phút thành ba chặng. Ba phút đầu dựng hình thật đơn giản và khoanh mảng bóng bằng chì than, coi bóng là một hình phẳng chứ chưa phải vùng chuyển. Bốn phút tiếp đặt phe tối cho gọn, đậm nhất ở chân vật và các khe hẹp. Ba phút cuối dùng chì trắng chạm vào những chỗ nắng rọi thẳng: mặt trên yên xe, mép lá, mép bậc thềm. Dừng khi hết giờ dù chưa xong.
Bản ký hoạ như vậy không cần đẹp. Mục đích là ghi lại hướng nắng, hình của bóng và chỗ sáng nhất trong cảnh, những thứ chỉ tồn tại trong vài chục phút. Về nhà xem lại một trang ký hoạ cả tuần, bạn sẽ thấy rõ ánh sáng buổi sáng, buổi trưa và buổi chiều trên cùng một góc phố khác nhau ra sao, điều mà chụp ảnh thường không dạy được vì máy tự cân sáng.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng bút bi đen và bút gel trắng trên giấy kraft không?
Được, đây là bộ dụng cụ rẻ và gọn để ký hoạ khi đi đường. Bút bi đan nét cho phe tối, bút gel trắng chấm hoặc kẻ nét cho phe sáng. Vì bút gel trắng rất đặc, chỉ dùng cho vùng sáng nhỏ; vùng sáng rộng sẽ nhìn như sơn phủ. Kỷ luật tách phe trắng và đen vẫn giữ nguyên.
Giấy màu đậm hay nhạt thì dễ vẽ hơn?
Người mới thường thấy giấy ở khoảng giữa thang dễ nhất, vì cả trắng lẫn đen đều nổi. Giấy quá nhạt, gần trắng, khiến phấn trắng gần như không thấy. Giấy quá tối làm chì đen chìm mất. Thử bằng cách kẻ một nét trắng và một nét đen trên mép giấy, nếu cả hai đều rõ thì giấy dùng được.
Vẽ chân dung trên giấy màu có khó hơn tĩnh vật không?
Nguyên lý giống nhau, nhưng gương mặt có nhiều mặt phẳng nhỏ và chuyển tiếp tinh hơn, nên dễ lỡ tay để trắng lan vào hốc mắt hay dưới mũi. Nên tập vài tuần với khối thạch cao và đồ vật trước, khi đã quen giữ hai phe tách bạch thì chuyển sang chân dung.
Có cần xịt keo cố định cho bản vẽ phấn trên giấy màu không?
Phấn tiên và than rất dễ lem, nên với bản muốn giữ, có thể xịt keo cố định mỏng ở nơi thoáng gió, xa lửa, người lớn thực hiện. Keo thường làm phấn trắng trong đi và xỉn bớt, nên nhiều người xịt trước rồi nhấn lại vài điểm sáng sau, hoặc chỉ cất bản vẽ phẳng giữa hai tờ giấy mỏng mà không xịt.
Có thể dùng màu giấy làm màu của vật luôn không?
Có, đó là một cách hay. Chọn giấy có màu gần với vật, như giấy be cho gốm đất nung hay giấy nâu cho đồ gỗ, thì màu giấy vừa là trung gian vừa là màu vật. Lúc đó bạn chỉ thêm tối và thêm sáng, bức vẽ vừa có khối vừa có cảm giác màu dù chỉ dùng hai cây bút.
Trẻ em có tập vẽ giấy màu được không?
Được, và trẻ thường thích vì thấy ánh sáng hiện ra rất nhanh. Người lớn nên chọn phấn và chì dành cho trẻ, ngồi cùng để nhắc không thổi bụi, và cùng trẻ trò chuyện về chỗ đèn chiếu vào. Không cần chấm hay so bức vẽ của trẻ với ai; chỉ cần cùng nhìn chỗ nào trẻ đã làm sáng lên.