Khi vẽ mắt dưới ánh sáng, việc đầu tiên không phải là vẽ con mắt mà là vẽ hốc mắt: cả vùng lõm từ gờ lông mày xuống tới gò má, gần như luôn tối hơn trán và má vì nó quay xuống và lùi vào trong. Con mắt nằm trong hốc đó như một khối cầu được mí mắt bọc lại. Vẽ đúng hốc tối trước, rồi đặt nhãn cầu vào, đôi mắt sẽ có chiều sâu tự nhiên.
Bài này đi từ cấu trúc hốc mắt, cách ánh sáng rơi lên nhãn cầu và mí, lý do tròng trắng không bao giờ trắng tinh, cách đặt đốm sáng đúng chỗ, tới lông mày và lỗi hay gặp. Mọi bài tập làm được với bút chì, tẩy, và một chiếc gương.
Hốc mắt là một vùng lõm, không phải một đường viền
Sờ lên mặt mình, bạn sẽ thấy gờ xương phía trên mắt nhô ra, xương gò má phía dưới cũng nhô ra, còn mắt nằm lùi vào giữa. Đó là hốc mắt. Với hầu hết các nguồn sáng trong nhà và ngoài trời, ánh sáng đến từ trên cao, nên gờ lông mày che bớt sáng và đổ bóng xuống mi trên. Kết quả là cả vùng quanh mắt tối hơn trán chừng hai ba bậc, kể cả ở nửa mặt bên sáng.
Người mới vẽ hay bỏ qua điều này vì đầu óc biết mắt là chỗ quan trọng, nên muốn vẽ nó rõ nhất, sáng nhất. Kết quả là đôi mắt dán trên mặt như hai hình cắt. Cách sửa là ngay ở bước lên mảng, phủ một lớp xám nhạt cho toàn bộ hốc mắt, hình như một chiếc kính bơi rộng, rồi mới vẽ con mắt bên trong lớp xám đó.
Bạn có thể tự kiểm chứng ngay: đứng dưới đèn trần trong nhà tắm, nhìn vào gương rồi nheo mắt. Hai hốc mắt hiện thành hai mảng tối, đậm hơn bạn tưởng, trong khi trán, sống mũi và gò má sáng lên. Lặp lại khi đứng cạnh cửa sổ ban ngày: hốc mắt nhạt đi nhưng vẫn tối hơn trán. Thí nghiệm hai phút này thuyết phục hơn mọi lời giải thích.
Độ sâu của hốc khác nhau theo từng người. Có người gờ lông mày cao và mắt sâu, hốc tối rõ; có người mắt nông, mí dày, hốc gần như phẳng với má. Hãy quan sát người mẫu cụ thể thay vì áp một mức đậm cố định. Nheo mắt nhìn: nếu vùng mắt chìm thành hai mảng xám trên gương mặt, đó là độ đậm bạn cần.
Nhãn cầu là một khối cầu nhỏ
Mắt có khối, nên có sáng tối như quả bóng. Phần tròng trắng ở phía gần nguồn sáng sáng hơn, phần quay khỏi đèn tối hơn, và hai góc mắt tối nhất vì cong vào trong. Vẽ tròng trắng một màu phẳng là cách nhanh nhất làm mắt trông giả.
Mí trên là một dải da có độ dày. Mí trên ôm lấy nhãn cầu như vành mũ, có mặt trên hướng lên và cạnh dưới hướng xuống. Cạnh dưới mí và lông mi đổ một dải bóng lên phần trên của nhãn cầu, vì thế nửa trên tròng mắt thường tối hơn nửa dưới.
Mí dưới là một gờ nhỏ hướng lên. Mép mí dưới có một mặt phẳng nhỏ quay lên trên, thường bắt một dải sáng mảnh. Thể hiện dải này bằng cách để giấy sáng hơn một chút dưới tròng, thay vì kẻ một đường viền đen.
Tròng đen và con ngươi. Tròng mắt hơi lõm so với giác mạc trong suốt phía trước. Phía đối diện nguồn sáng của tròng thường sáng hơn một chút, vì ánh sáng đi qua giác mạc rồi rơi xuống bên kia. Chi tiết nhỏ này làm mắt có độ trong.
Đốm sáng nằm trên giác mạc. Đốm sáng là hình phản chiếu của nguồn sáng trên lớp giác mạc ướt và cong. Nó luôn ở phía nguồn sáng, và ở hai mắt nó nằm cùng một phía.
Đậm nhạt gợi ý cho từng phần của mắt
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một gương mặt dưới đèn bàn đặt cao bên trái, dùng thang 9 bậc (1 là giấy trắng, 9 là đậm nhất). Mục đích là thấy quan hệ giữa các phần, không phải công thức bắt buộc.
| Phần | Bên sáng | Bên tối | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Trán | 2 | 6 | Mốc để so, mọi phần mắt đều tối hơn trán cùng bên |
| Hốc mắt nói chung | 4 | 7 | Phủ một lớp trước khi vẽ mắt |
| Tròng trắng | 3–4 | 6 | Không để trắng giấy |
| Mí trên | 3 | 6 | Mặt trên mí có thể sáng hơn hốc |
| Tròng đen | 6–7 | 8 | Sáng hơn ở phía đối diện đèn |
| Con ngươi | 9 | 9 | Đậm nhất, mép mềm |
| Đốm sáng | 1 | 3–4 hoặc không có | Mắt trong bóng sâu có thể không thấy đốm sáng |
Điều đáng nhớ nhất trong bảng: tròng trắng bên sáng vẫn tối hơn trán cùng bên. Nếu bạn để tròng trắng sáng như giấy, đôi mắt sẽ trông như đang trợn và người được vẽ mang vẻ hoảng hốt mà họ không hề có.
Trình tự vẽ một con mắt hoàn chỉnh
Tập trên tờ giấy riêng trước khi đưa vào chân dung. Soi gương và vẽ chính mắt mình là cách có mẫu sống bất cứ lúc nào.
- Vẽ nhẹ một vòng tròn cho nhãn cầu, rồi vẽ mí trên và mí dưới ôm lấy vòng tròn ấy. Mí trên cong mạnh hơn, đỉnh cong thường lệch về phía mũi.
- Phủ một lớp xám cho cả hốc mắt, từ dưới lông mày xuống tới gò má.
- Tô tròng đen và con ngươi. Để tròng bị mí trên che một phần; tròng lộ trọn vòng là dấu hiệu người đang trợn mắt.
- Vẽ dải bóng của mí trên đổ lên nhãn cầu, đậm nhất sát mi rồi nhạt dần.
- Tô tròng trắng: sáng hơn ở phía đèn, tối dần về hai góc mắt.
- Vẽ độ dày của mí trên và mép mí dưới bằng sáng tối, hạn chế nét viền.
- Lông mi vẽ thành mảng tối theo hướng mọc, chỉ vài sợi tách riêng ở đuôi mắt. Không vẽ từng sợi đều như răng lược.
- Cuối cùng tẩy hoặc để chừa đốm sáng, đặt cùng phía nguồn sáng ở cả hai mắt.
Nếu đốm sáng đã bị tô mất, dùng tẩy nhồi nặn nhọn nhấc ra. Đừng dùng bút trắng tạo đốm quá to: đốm sáng thật thường rất nhỏ so với tròng, và to quá thì mắt trông như nhân vật hoạt hình.
Lông mày là một khối tóc trên gờ xương
Lông mày mọc trên gờ lông mày, chỗ mặt phẳng trán gặp mặt phẳng hốc mắt. Vì vậy nửa trên của lông mày thường nằm ở vùng sáng của trán, nửa dưới bắt đầu chìm vào bóng. Vẽ lông mày như một khối có sáng tối, đầu lông mày gần mũi thưa và nhạt, thân lông mày đậm và dày, đuôi mảnh dần, sẽ thật hơn nhiều so với một vệt đậm đều.
Hướng sợi lông mày cũng đổi theo đoạn: ở đầu sợi mọc chếch lên, ở thân sợi nằm ngang và xuôi về đuôi, ở đuôi sợi chúc xuống. Bạn không cần vẽ từng sợi; chỉ cần nét chì đi theo hướng mọc trong lớp tô, rồi vẽ thêm vài sợi lẻ ở mép.
Với người được vẽ, lông mày là chi tiết mang nhiều biểu cảm. Một chút nhướn lên, một chút chau lại đã đổi hẳn tâm trạng gương mặt. Khi vẽ người thân, bạn nên nắm đúng dáng lông mày lúc họ thư thả, đừng tự ý sửa cho đều hay cho đậm theo ý thích của mình.
Đôi mắt dưới các kiểu sáng khác nhau
Đèn trần chiếu thẳng từ trên đầu. Gờ lông mày che gần hết ánh sáng, hốc mắt thành hai mảng tối sâu, đốm sáng trong mắt có khi biến mất. Khi vẽ người dưới đèn trần ở lớp học hay văn phòng, bạn sẽ gặp kiểu này thường xuyên. Giữ hốc tối nhưng vẫn để tròng trắng và mí dưới hơi sáng hơn, nếu không đôi mắt sẽ như hai lỗ trống.
Ánh sáng cửa sổ bên cạnh. Đây là kiểu sáng dễ chịu nhất cho đôi mắt: hốc mắt phía cửa sổ chỉ xám nhẹ, đốm sáng có hình chữ nhật của khung cửa, mắt phía xa chìm vào bóng vừa phải. Nhiều bức tranh nội thất của Vermeer có người đứng hoặc ngồi cạnh một cửa sổ phía trái, cho thấy ánh sáng loại này hiền và dễ đọc khối đến mức nào.
Ngược sáng. Nguồn sáng ở sau lưng người mẫu, cả hai mắt đều nằm trong vùng tối của gương mặt. Chi tiết mắt rất ít; đốm sáng nếu có thường đến từ một bức tường sáng hay khoảng trời phía trước người mẫu. Vẽ mắt mờ và mềm, chú ý giữ ánh nhìn bằng vị trí tròng đen chứ không bằng độ rõ.
Đèn thấp từ dưới lên. Mi dưới và phần dưới nhãn cầu sáng lên, bóng đổ ngược lên mí trên và lông mày, hốc mắt mất bóng quen thuộc. Gương mặt khi đó trông lạ vì ta hiếm khi thấy người dưới ánh sáng như vậy ngoài cạnh bếp lửa hay màn hình điện thoại.
Hai nguồn sáng. Mỗi nguồn cho một đốm sáng riêng trong mắt. Nếu bài vẽ có hai đốm, chúng phải khớp với hai nguồn ở mọi chỗ khác trên gương mặt. Thông thường người vẽ chỉ giữ đốm của nguồn chính, đốm phụ bỏ hoặc làm rất mờ để ánh nhìn gọn.
Lỗi hay gặp khi vẽ mắt và cách nhận ra
Đặt bài vẽ cạnh gương hoặc ảnh tham khảo, lùi xa, nheo mắt, rồi soát lần lượt:
- Đôi mắt sáng hơn cả gương mặt: chưa phủ lớp tối cho hốc mắt.
- Viền quanh mắt bằng nét đen khép kín: mắt thành hình chiếc lá dán lên mặt. Mép mí dưới nên tả bằng mảng sáng tối.
- Hai đốm sáng ở hai phía khác nhau: người được vẽ trông như nhìn lệch hướng.
- Tròng đen tròn trọn, không bị mí trên che: ánh nhìn trợn.
- Lông mi dưới vẽ dày như mi trên: mắt nặng nề, bẩn. Mi dưới thưa và ngắn hơn nhiều.
- Mắt bên tối vẽ rõ chi tiết bằng mắt bên sáng: mất chiều sâu. Mắt nằm trong bóng nên ít chi tiết hơn.
- Hai mắt cùng kích thước khi đầu đang xoay ba phần tư: mắt xa phải hẹp hơn vì phối cảnh.
Nếu bạn vẽ chân dung người khác và chưa ưng đôi mắt, hãy sửa trên bài của mình chứ đừng nói người mẫu "mắt bạn khó vẽ". Mỗi đôi mắt đều có cấu trúc riêng, và khó là ở việc ta chưa nhìn đủ lâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vẽ mắt rất kỹ mà vẫn trông như dán lên mặt?
Thường là do hốc mắt không được làm tối. Mắt quá sáng so với vùng xung quanh, và có đường viền đen khép kín. Phủ một lớp xám cho cả hốc, bỏ bớt nét viền, mắt sẽ chìm vào đúng vị trí.
Đốm sáng trong mắt nên vẽ hình gì?
Hình dạng đốm sáng phản chiếu nguồn sáng: đèn bàn tròn cho đốm tròn nhỏ, cửa sổ cho đốm hình chữ nhật. Vẽ theo nguồn sáng thật của mẫu, cùng phía ở cả hai mắt, và nhỏ hơn bạn nghĩ.
Người đeo kính thì vẽ hốc mắt thế nào?
Vẫn vẽ hốc mắt và mắt như bình thường trước, rồi thêm gọng kính và bóng của gọng đổ lên má. Mắt kính có thể làm vùng mắt hơi sáng hoặc tối hơn và có vệt phản chiếu; vẽ vệt đó nhẹ, đừng để nó che mất ánh nhìn.
Mắt một mí có cần cách vẽ khác không?
Cấu trúc nhãn cầu và hốc mắt giống nhau, khác ở chỗ mí trên phủ thấp và không có nếp gấp rõ. Khi đó dải bóng của mí trên lên nhãn cầu rộng hơn, và khối mí được tả bằng một dải trung gian mềm thay vì một đường nếp.
Vẽ mắt trẻ em khác người lớn ở điểm nào?
Ở trẻ, tròng đen trông to hơn so với khe mắt, gờ lông mày chưa nhô nên hốc mắt nông và sáng hơn. Nếu bạn làm hốc tối sâu như người lớn, gương mặt trẻ sẽ trông mệt mỏi. Hãy hạ độ đậm hốc mắt khi vẽ trẻ nhỏ.
Có nên vẽ đủ từng sợi lông mi không?
Không nên. Lông mi trên đọc như một mảng tối có mép trên mềm, chỉ vài sợi tách ra ở đuôi mắt. Vẽ từng sợi đều nhau làm mắt cứng và giả. Mi dưới càng tiết chế hơn.