Vẽ lót đơn sắc là vẽ toàn bộ sáng tối của bức tranh bằng một màu duy nhất, thường là nâu, xám hoặc xanh xám, rồi mới lên màu ở các lớp sau. Cách làm này tách hai bài toán khó nhất của tranh sơn ra làm hai: lúc vẽ lót bạn chỉ lo đậm nhạt và khối; lúc lên màu bạn chỉ lo sắc độ, vì sáng tối đã đúng sẵn ở dưới.
Với người mới chuyển từ chì sang sơn, đây là cầu nối tự nhiên nhất, vì lớp lót gần như là một bức vẽ chì làm bằng cọ. Bài dưới giải thích ba kiểu lót phổ biến, cách lót nâu theo lối lau lấy sáng, nguyên tắc gầy dưới béo để tranh không nứt, cách chuyển sang màu mà không đánh mất sáng tối, và an toàn với dung môi, giẻ lau.
Vì sao tách sáng tối khỏi màu
Khi nhìn một quả cam dưới đèn, mắt bạn nhận cùng lúc hai thứ: màu cam và độ sáng tối trên từng phần của quả. Khi pha sơn, bạn phải trả lời đúng cả hai câu hỏi trong mỗi nét cọ. Người mới thường lo màu nhiều hơn, pha thật đúng sắc cam nhưng độ đậm lại sai, và kết quả là quả cam rực rỡ mà phẳng dẹt. Vẽ lót đơn sắc giải quyết điều đó bằng cách giải câu hỏi sáng tối trước, khi chưa có màu nào làm phân tâm.
Lối làm này đã có từ lâu trong hội hoạ châu Âu. Nhiều tranh thời Phục Hưng và Baroque được dựng trên một lớp vẽ lót đơn sắc rồi mới phủ màu. Lối lót xám, thường gọi theo tiếng Pháp là grisaille, có khi còn được dùng như một bức tranh hoàn chỉnh. Lối lót xanh xám cho da người, gọi là verdaccio, gắn với tranh Ý thời kỳ đầu. Không cần nhớ tên, chỉ cần hiểu ý: hoạ sĩ nhiều thế kỷ trước cũng đã thấy nên làm sáng tối riêng.
Lớp lót còn giúp bạn sửa bố cục rẻ hơn. Ở giai đoạn đơn sắc, dịch một quả táo hay đổi hướng bóng đổ chỉ mất vài phút lau và vẽ lại. Khi đã lên màu dày, thay đổi như vậy tốn cả buổi và để lại lớp sơn chồng chất.
Ba kiểu lót và khi nào dùng
Ba kiểu dưới đây đều là vẽ lót đơn sắc, chỉ khác màu và cách lên màu ở trên. Người mới nên bắt đầu bằng lót nâu.
| Kiểu lót | Màu thường dùng | Hợp với | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Lót nâu | Nâu đất, nâu sẫm pha loãng | Tĩnh vật, chân dung, cảnh trong nhà ánh sáng ấm | Nhanh, dễ lau; nâu đất trong sơn dầu thường khô nhanh hơn nhiều màu khác |
| Lót xám | Đen pha trắng hoặc xám pha sẵn | Tranh sẽ láng màu trong lên trên, đồ vật trắng, kim loại | Sáng tối rõ nhất, nhưng màu phủ lên dễ lạnh nếu không bù |
| Lót xanh xám | Xanh lục xám nhạt | Da người, vì màu hồng phủ lên tạo sắc da tự nhiên ở vùng chuyển | Khó hơn, nên làm sau khi đã quen lót nâu |
Có một bước thường làm trước cả lớp lót gọi là nhuộm nền: phủ một lớp màu rất loãng, đều khắp mặt tranh để bỏ màu trắng chói của toan. Nền nhuộm ở mức sáng trung gian giúp bạn đánh giá đậm nhạt dễ hơn, giống như vẽ trên giấy màu. Với acrylic, nhuộm nền khô trong vài phút; với sơn dầu pha nhiều dung môi, cần đợi lâu hơn.
Lót nâu theo lối lau lấy sáng, từng bước
Lối lau lấy sáng giống vẽ than nền tối: phủ một lớp nâu loãng rồi dùng giẻ lấy ánh sáng ra. Chuẩn bị một bố cục đơn giản: hai quả và một chiếc bát dưới đèn chiếu từ một bên.
- Pha nâu đất với dung môi (sơn dầu) hoặc nước (acrylic) cho thật loãng, như trà đặc. Phủ đều toàn mặt toan bằng cọ bản to.
- Khi lớp nâu còn ướt, dùng giẻ cotton sạch quấn ngón tay lau ra các mảng sáng lớn: phe được chiếu sáng của quả và bát. Lau mạnh là sáng nhiều, lau nhẹ là sáng vừa.
- Dùng cọ nhỏ hơn với nâu đặc hơn một chút để đặt phe tối, đường ranh tối và bóng đổ. Tối nhất ở bóng tiếp xúc dưới bát.
- Dùng que gỗ quấn giẻ hoặc cọ khô sạch để lau ra các điểm bắt sáng nhỏ và phản quang.
- Lùi xa, nheo mắt. Nếu khối chưa tròn, thường thiếu trung gian: dùng cọ khô sạch kéo nhẹ qua đường ranh tối để làm mềm chuyển tiếp.
- Để lớp lót khô. Acrylic khô nhanh; sơn dầu loãng nhiều dung môi thường khô chạm tay sau một đến vài ngày tuỳ thời tiết, trời nồm ẩm lâu hơn.
Chụp ảnh lớp lót bằng điện thoại và xem ở chế độ ảnh đen trắng. Nếu ảnh đen trắng đã thấy rõ khối, ánh sáng và bóng, bức tranh của bạn có móng tốt. Nếu ảnh xám đều, sửa lớp lót bây giờ còn rẻ hơn sửa sau khi lên màu.
Giữ lớp lót mỏng và nguyên tắc gầy dưới béo
Với sơn dầu, có một nguyên tắc kỹ thuật liên quan trực tiếp đến lớp lót: gầy dưới, béo trên. Gầy nghĩa là ít dầu, pha nhiều dung môi; béo nghĩa là nhiều dầu hơn. Lớp dưới cùng nên gầy nhất, mỗi lớp trên béo hơn lớp dưới một chút. Lý do là sơn dầu khô bằng cách hút ô xy và đóng rắn dần; lớp béo co giãn hơn và khô chậm hơn. Nếu đặt lớp gầy, giòn lên trên lớp béo còn đang chuyển động, lớp trên dễ nứt theo thời gian.
Vì vậy lớp lót sơn dầu nên mỏng và loãng: pha với dung môi, không pha dầu hoặc pha rất ít. Một lớp lót dày, nhiều dầu sẽ làm mọi lớp sau khó tuân thủ nguyên tắc. Đây cũng là lý do lối lau lấy sáng hợp với lót: bản thân việc lau đã giữ cho lớp lót mỏng.
Với acrylic, chuyện gầy béo không đặt ra theo cách đó, vì acrylic khô bằng bay hơi nước và tạo màng nhựa dẻo. Lớp lót acrylic vẫn nên mỏng để giữ kết cấu mặt toan cho các lớp sau. Một cách làm phổ biến là lót bằng acrylic cho khô nhanh rồi vẽ sơn dầu lên trên; chiều ngược lại, vẽ acrylic lên sơn dầu, thì không nên, vì acrylic bám kém trên bề mặt dầu. Kiểm hướng dẫn của loại sơn bạn dùng, vì công thức mỗi hãng khác nhau.
Từ lớp lót sang màu: giữ lại hay phủ kín
Khi lớp lót khô, bạn có hai hướng. Hướng thứ nhất là phủ màu đục lên toàn bộ, dùng lớp lót như bản hướng dẫn: mỗi vùng pha màu sao cho độ đậm khớp với lớp lót bên dưới. Hướng thứ hai là giữ lại một phần lớp lót, nhất là ở vùng tối, và chỉ phủ màu đục ở vùng sáng và trung gian. Vùng tối khi đó là nâu trong của lớp lót, cộng thêm một lớp láng màu mỏng, cho cảm giác sâu mà sơn đục khó đạt.
Nhiều người vẽ kết hợp: tối mỏng để lớp lót thở qua, sáng dày phủ kín. Điều quan trọng là khi chuyển sang màu, đừng quên sáng tối đã làm. Lỗi phổ biến nhất là hứng khởi với màu đến mức pha mọi thứ sáng lên một bậc, rồi phủ màu sáng đè lên cả vùng tối của lớp lót. Sau vài lớp, bức tranh lại phẳng như chưa từng vẽ lót.
Một mẹo giữ kỷ luật: trước khi đặt một nét màu, so độ đậm của màu đã pha trên bảng với chỗ đó trên lớp lót bằng cách nheo mắt. Nếu màu pha sáng hơn lớp lót ở vùng tối, thêm màu tối hơn vào hỗn hợp chứ đừng thêm đen. Cứ vài chục phút, chụp ảnh đen trắng bức tranh một lần để so với ảnh lớp lót lúc trước.
An toàn với dung môi, dầu và giẻ lau
Chỉ dùng dung môi ở nơi thông thoáng. Dung môi pha sơn dầu bay hơi và có thể gây nhức đầu, chóng mặt trong phòng kín. Mở cửa sổ, đặt quạt hút ra ngoài nếu có, chỉ rót lượng nhỏ vào lọ có nắp, đậy lại khi không dùng. Loại dung môi ít mùi vẫn bay hơi, ít mùi không có nghĩa là vô hại.
Giẻ thấm dầu có thể tự bốc cháy. Giẻ thấm dầu lanh hoặc dầu khô khác, khi bị vo thành đống, có thể nóng dần lên trong lúc dầu khô và tự bắt lửa. Phơi giẻ dàn phẳng ở ngoài trời cho khô hẳn, hoặc ngâm trong nước đựng trong hộp kim loại có nắp, rồi mới bỏ đi.
Đừng đổ dung môi bẩn xuống cống. Để dung môi đã rửa cọ trong lọ kín cho cặn lắng, chắt phần trong dùng lại. Cặn sơn và giẻ bẩn thu gom riêng, bỏ theo hướng dẫn thu gom rác nguy hại ở địa phương.
Tránh để sơn và dung môi dính da lâu. Đeo găng tay mỏng khi lau lấy sáng bằng giẻ, rửa tay bằng xà phòng sau khi vẽ, không rửa tay bằng dung môi. Không ăn uống bên bàn vẽ.
Với trẻ em, người lớn giữ dung môi. Trẻ có thể tập vẽ lót bằng acrylic pha nước hoặc màu bột, không cần dung môi. Nếu gia đình vẽ sơn dầu, người lớn cất dung môi và giẻ ngoài tầm với của trẻ, và không để trẻ ở trong phòng khi đang rửa cọ bằng dung môi.
Lỗi hay gặp khi vẽ lót đơn sắc
Phần lớn lỗi khi vẽ lót đến từ việc coi lớp lót như bản nháp không quan trọng. Thật ra lớp lót là nơi bức tranh có khối hay không được quyết định.
- Lớp lót quá nhạt, rụt rè: sợ tối nên chỉ vẽ trung gian. Lớp lót cần đủ cả hai đầu thang, có tối thật và sáng thật.
- Lớp lót quá dày, nhiều dầu: khó lau lấy sáng, khô lâu, vi phạm gầy dưới béo. Pha loãng hơn.
- Vẽ chi tiết trong lớp lót: tốn thời gian và đằng nào cũng bị phủ. Lớp lót chỉ cần mảng lớn và hướng ánh sáng.
- Lên màu khi lớp lót chưa khô: màu trộn với nâu bên dưới thành bẩn. Đợi khô chạm tay, nhất là với sơn dầu.
- Phủ màu sáng lên vùng tối: mất hết công vẽ lót. So độ đậm từng chỗ trước khi đặt màu.
- Dùng đen để làm tối khi lên màu: màu chết, xỉn. Giữ vùng tối của lớp lót hoặc pha tối bằng các màu sẫm khác.
Câu hỏi thường gặp
Người chỉ vẽ acrylic có cần vẽ lót không?
Không bắt buộc, nhưng rất có ích. Acrylic khô nhanh nên vẽ lót mất ít thời gian, chỉ vài chục phút là có thể lên màu. Lối lau lấy sáng với acrylic phải làm nhanh vì màu khô trên toan sau vài phút; có thể lót từng vùng nhỏ hoặc dùng chất làm chậm khô theo hướng dẫn của loại sơn.
Vẽ lót bằng màu đen pha loãng được không?
Được, đó chính là lối lót xám. Nhưng đen pha loãng thường cho cảm giác lạnh, và khi phủ màu ấm lên, vùng tối có thể xỉn. Nhiều người thích lót nâu vì nâu cho tối ấm và trong hơn. Nếu thích lót xám, có thể pha thêm chút nâu để xám ấm hơn.
Có thể vẽ lót bằng chì rồi lên sơn trực tiếp không?
Có thể dựng hình bằng chì hoặc than mảnh, nhưng không nên đánh bóng nặng bằng chì dưới sơn. Than chì có thể lộ qua lớp màu mỏng và lẫn vào sơn sáng làm bẩn. Dựng hình bằng chì rồi vẽ lót bằng sơn loãng là cách an toàn hơn.
Lớp lót cần khô bao lâu trước khi lên màu sơn dầu?
Tuỳ độ dày, loại màu, nhiệt độ và độ ẩm. Lớp lót loãng nâu đất thường khô chạm tay sau một đến vài ngày; trời nồm ẩm có thể lâu hơn. Kiểm bằng cách chạm nhẹ đầu ngón tay ở góc tranh: không dính màu và không để dấu là có thể vẽ tiếp.
Vẽ lót có làm tranh mất tự nhiên, cứng nhắc không?
Không nhất thiết. Lớp lót chỉ quyết định khối và ánh sáng; phần màu, nét cọ và cảm xúc vẫn ở các lớp trên. Nhiều tranh nhìn rất phóng khoáng vẫn có lớp lót bên dưới. Nếu thấy cứng, thường là do lớp lót quá chi tiết; giữ lót ở mức mảng lớn sẽ còn chỗ cho sự tự do sau.
Nên dùng loại dung môi nào cho người mới vẽ sơn dầu ở nhà?
Người vẽ ở nhà thường chọn loại dung môi ít mùi dành riêng cho hoạ sĩ, dùng lượng nhỏ trong lọ có nắp, ở phòng thông thoáng. Một số người tránh hẳn dung môi bằng cách rửa cọ với dầu thực vật rồi xà phòng, và dùng sơn dầu pha được với nước. Đọc kỹ hướng dẫn an toàn trên chai trước khi dùng.