VungSang.comVùng Sáng
Ánh sáng phong cảnh và thời tiết

Vẽ mặt nước phản chiếu: sông, hồ, ao dưới các kiểu ánh sáng trong ngày

Quy luật vẽ mặt nước: hình phản chiếu nằm thẳng dưới vật, thấy mặt dưới của vật, xa thì soi trời, gần thì thấy đáy; gợn sóng kéo hình phản chiếu thành nét ngang.

Calm lake in Hue at mid-morning, an old wooden bridge and trees mirrored in still water, gentle ripples breaking the reflection near the bank, painter seated at the edge seen from behind

Mặt nước tĩnh là một tấm gương nằm ngang: hình phản chiếu của mỗi vật nằm thẳng bên dưới nó, lộn ngược, và cho thấy mặt dưới của vật chứ không phải bản sao y hệt; nhìn ra xa ở góc thấp, nước soi bầu trời như gương, nhìn xuống gần chân, nước trong suốt hơn và để lộ đáy hoặc màu của chính nó. Gợn sóng phá vỡ tấm gương ấy, kéo hình phản chiếu thành các nét ngang đứt quãng.

Việt Nam có sông, hồ, ao, kênh ở khắp nơi, nên mặt nước là đề tài phong cảnh gần như không tránh được. Bài này gom các quy luật hình học của phản chiếu, cách nước thay đổi theo ánh sáng sớm, trưa, chiều, âm u, và các bước vẽ cụ thể. Vệt trăng và vệt đèn trên nước đã có ở các bài đêm trăng và mưa trong danh mục này.

Bốn quy luật hình học của phản chiếu

Hình phản chiếu nằm thẳng dưới vật. Mỗi điểm của vật có điểm phản chiếu nằm trên cùng một đường thẳng đứng trong tranh, dưới mặt nước. Một cái cây nghiêng sang phải thì hình phản chiếu cũng nghiêng sang phải, đi xuống.

Đo chiều dài từ mặt phẳng nước, không từ mép bờ. Với vật đứng sát nước như cây cọc, hình phản chiếu dài bằng vật. Với vật lùi trên bờ cao, bạn phải kéo đường thẳng đứng xuống tới mức mặt nước nằm bên dưới vật rồi mới đo; phần bờ sẽ che mất một đoạn, có khi che hết, nên ngôi nhà trên bờ cao có thể chỉ hiện phần mái trong nước.

Phản chiếu cho thấy mặt dưới. Mặt nước nằm thấp hơn mắt bạn, nên nó “nhìn” vật từ dưới lên. Hình phản chiếu của cây cầu cho thấy gầm cầu; của mái hiên cho thấy mặt dưới mái. Vì vậy hình phản chiếu không bao giờ là bản sao lật ngược y hệt.

Mặt nước ở xa soi trời nhiều hơn. Nhìn mặt nước ở góc càng thấp, nước càng phản chiếu mạnh; nhìn xuống gần như thẳng đứng, phần lớn ánh sáng đi vào nước và bạn thấy đáy, rong, phù sa. Trong tranh, phần nước xa thường sáng như trời, phần nước gần chân người xem tối hơn và có màu của nước.

Mặt nước dưới các kiểu ánh sáng

Ánh sáng làm thay đổi gần như tất cả: độ sáng của nước, độ rõ của hình phản chiếu và vị trí chỗ chói. Bảng dưới gom các trường hợp bạn hay gặp khi vẽ ban ngày.

Ánh sángMặt nước trông thế nàoHình phản chiếuGợi ý vẽ
Nắng sau lưng người vẽSoi bầu trời trong, màu sâuRõ, nhất là vật được nắngPhản chiếu vật sáng hơi tối hơn vật; chừa sáng ít
Ngược nắngMột dải chói lấp lánh dưới mặt trời, hai bên tốiVật thành bóng dáng tối, phản chiếu cũng tốiDải chói là trọng tâm; nhấc sáng bằng nét ngang đứt
Nắng trưaSáng bạc, chói, ít màuNgắn, vật cao phản chiếu rõ, mặt nước gần thấy đáyGiữ nước nhạt, đặt vài mảng phản chiếu tối của bờ cây
Trời âm uXám sáng, gần bằng độ sáng của trờiMềm, vật tối phản chiếu thành mảng tối dịuDải đậm nhạt hẹp; nước là mảng sáng lớn của tranh
Chạng vạngSáng hơn đất liền, giữ màu trời cuối ngàyBờ, cây thành bóng dáng tối in xuống nướcNước là chỗ sáng cuối cùng còn lại trong cảnh

Quy tắc gần đúng mà nhiều người vẽ dùng: hình phản chiếu của vật sáng thường tối hơn vật một chút, của vật tối thường nhạt hơn vật một chút, vì nước không phản chiếu trọn vẹn và còn trộn màu của chính nó. Đây là xu hướng chung, không phải luật cứng; luôn đối chiếu với quan sát.

Gợn sóng, gió và những dải nước sáng

Mặt nước thật hiếm khi phẳng tuyệt đối. Mỗi gợn sóng là một mặt nghiêng nhỏ, có phần quay lên trời, phần quay về phía bờ. Phần quay lên soi trời nên sáng, phần quay về bờ soi cây, nhà nên tối. Khi gợn nhẹ, hình phản chiếu bị cắt thành các dải ngang, mép lởm chởm, và kéo dài xuống dưới hơn so với nước tĩnh. Khi gió mạnh, hình phản chiếu tan hẳn, mặt nước chỉ còn là một mảng mang độ sáng trung bình của trời.

Trên mặt hồ rộng hay mặt sông, bạn thường thấy những dải nước sáng hơn nằm ngang xen giữa các vùng lặng có hình phản chiếu rõ. Đó là chỗ gió lướt qua làm gợn, các gợn soi trời nên sáng. Vẽ những dải này bằng nét ngang mảnh, song song với đường chân trời, mép mềm. Chúng còn giúp người xem cảm nhận mặt nước nằm phẳng, nhờ chúng nhỏ dần và sát nhau hơn khi ra xa.

Mọi nét diễn tả mặt nước, dù sáng hay tối, nên nằm ngang. Nét dọc chỉ dùng cho hình phản chiếu bị kéo dài, và ngay cả khi đó, nên tạo bằng nhiều nét ngang ngắn xếp chồng. Một nét xiên lạc lõng là đủ làm mặt nước trông như dốc nghiêng.

Vẽ cây cầu và hàng cây soi bóng trên hồ, từng bước

Ví dụ giả định: buổi sáng ở một hồ nhỏ ở Huế, một cây cầu gỗ thấp bắc qua, hàng cây bên kia bờ, nắng từ sau lưng bạn, mặt hồ gần như lặng, thỉnh thoảng gợn nhẹ gần bờ.

  1. Kẻ đường mép nước bên kia bờ thật nằm ngang — đây là trục đối xứng gần đúng của cảnh.
  2. Dựng cây cầu và hàng cây phía trên mặt nước. Với mỗi cột cầu, kéo một đường thẳng đứng xuống nước để đánh dấu chiều dài phản chiếu.
  3. Vẽ hình phản chiếu của cầu: nhớ đây là cảnh nhìn từ dưới lên, nên phải thấy gầm cầu, các thanh giằng dưới sàn. Hình phản chiếu của hàng cây cho thấy mặt dưới tán tối hơn.
  4. Tô nước ở xa, sát bờ bên kia, sáng soi trời; nước ở tiền cảnh tối hơn, có thể gợi vài cọng rong, hòn đá dưới đáy.
  5. Đặt đậm nhạt cho hình phản chiếu: phần cầu sáng phản chiếu hơi tối hơn, phần gầm cầu tối phản chiếu hơi nhạt hơn so với thật.
  6. Tạo gợn sóng gần bờ phía bạn bằng tẩy cắt những nét ngang mảnh qua hình phản chiếu, càng gần bạn nét càng dày và thưa.
  7. Thêm một hai dải gió sáng nằm ngang ở giữa hồ, cắt ngang hình phản chiếu hàng cây.

Khi xong, lật ngược tranh và nhìn: nếu nửa dưới trông giống hệt nửa trên, bạn đã sao chép thay vì quan sát. Phản chiếu thật luôn khác bản gốc ở đậm nhạt, ở góc nhìn và ở những chỗ bị gợn xoá.

Nước sông miền Tây, ao làng và biển: mỗi loại nước một cách vẽ

Nước sông ở đồng bằng sông Cửu Long, như ở Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, mang nhiều phù sa nên đục và có màu nâu vàng. Nước đục phản chiếu yếu hơn nước trong, vì phần ánh sáng vào nước bị tán xạ lại bởi phù sa, trộn màu của nước vào hình phản chiếu. Kết quả là hình phản chiếu mờ hơn, ít tương phản, và cả mặt sông có một tông riêng. Vẽ sông miền Tây, bạn nên giữ màu và độ đậm của nước như một mảng chính, hình phản chiếu chỉ là những vùng hơi tối hơn dưới hàng dừa, nhà sàn.

Ao làng ở đồng bằng Bắc Bộ thường nhỏ, tĩnh, có bèo, có cây tre và mái nhà bao quanh. Nước ao phần lớn soi bóng cây tối, chỉ một phần nhỏ soi trời, nên ao thường là mảng tối trong tranh — ngược với hồ rộng. Bèo và lá sen nổi là các mặt phẳng nằm ngang, sáng hơn nước, và chúng che hình phản chiếu chỗ chúng nằm.

Biển ít khi đủ lặng để có hình phản chiếu rõ; mặt biển là vô số gợn và sóng, mỗi mặt sóng soi một phần trời. Phần xa gần đường chân trời sáng, phần gần sóng to, có mặt sóng quay về phía bạn tối hơn và bọt sóng trắng. Ở bãi cát ướt khi sóng rút, lớp nước mỏng lại thành tấm gương soi trời và soi người đi dạo — một chi tiết đẹp cho tranh biển ở Khánh Hoà hay Quảng Ngãi.

Bóng đổ trên mặt nước khác hình phản chiếu thế nào

Hai thứ này hay bị lẫn với nhau. Hình phản chiếu phụ thuộc vào vị trí mắt người nhìn: nó luôn nằm thẳng dưới vật trong tranh, dù mặt trời ở đâu. Bóng đổ thì phụ thuộc vào vị trí mặt trời: nó đổ theo hướng nắng, giống bóng trên mặt đất. Một cái cọc sát mép hồ dưới nắng xiên có thể có hình phản chiếu đi thẳng xuống và bóng đổ nằm chéo sang một bên — hai vệt tối khác hướng nhau.

Nhưng bóng đổ chỉ hiện rõ trên mặt nước khi nước có thứ gì để “hứng” bóng: phù sa, bèo, bọt, hoặc đáy nông có cát sáng. Trên nước đục như sông miền Tây, bóng thuyền, bóng cây in khá rõ lên mặt nước vì lớp phù sa ngay dưới mặt được nắng chiếu sáng, chỗ bị che thì tối. Trên mặt hồ trong và sâu, bóng đổ gần như không thấy, bạn chỉ thấy hình phản chiếu; nếu hồ nông, bóng in xuống đáy và lệch so với vật do ánh sáng bị khúc xạ.

Với nước đục, trong bóng đổ trên mặt nước có một điều thú vị: hình phản chiếu ở đó thường rõ hơn. Lý do là vùng bóng làm lớp phù sa dưới mặt nước tối đi, bớt ánh sáng từ trong nước đi ra, nên phần ánh sáng phản chiếu trên mặt nổi lên. Người vẽ có kinh nghiệm thường tận dụng điều này: trong vùng bóng của một cây cầu hay một hàng cây, đặt hình phản chiếu rõ hơn, còn ngoài nắng thì để nước hiện màu và độ sáng của chính nó.

Lỗi hay gặp khi vẽ mặt nước

Lỗi mặt nước thường do vẽ theo quan niệm “nước là màu xanh” và “phản chiếu là bản sao”.

  • Phản chiếu sao chép y hệt vật. Sửa: thêm mặt dưới, giảm tương phản, làm gợn.
  • Phản chiếu lệch, không thẳng dưới vật. Sửa: kéo đường dọc từ vật xuống để kiểm.
  • Nước tô xanh dương bất kể trời. Nước mang màu của thứ nó soi và của chính nó; trời xám thì nước xám.
  • Nét nước xiên hoặc dọc lung tung. Sửa: mọi nét nước nằm ngang.
  • Mặt nước đều từ gần ra xa. Sửa: xa sáng soi trời, gần tối thấy nước, gợn to ở gần và nhỏ ở xa.
  • Vật trên bờ cao có phản chiếu dài như vật sát nước. Sửa: đo từ mức nước dưới vật, cho bờ che bớt.

Mặt nước là nơi người xem thường dừng mắt lâu nhất trong một bức phong cảnh. Chỉ cần đúng ba điều — thẳng dưới vật, nét ngang, xa sáng gần tối — tranh của bạn đã khác hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao hình phản chiếu của cây cầu lại khác cây cầu thật?

Vì mặt nước nằm thấp hơn mắt bạn, nên nó phản chiếu cây cầu như khi nhìn từ dưới lên. Bạn thấy được gầm cầu trong nước mà không thấy trên cầu thật. Độ sáng của hình phản chiếu cũng khác vì nước không phản chiếu trọn vẹn.

Vẽ mặt nước bằng bút chì làm sao cho trông ướt?

Dùng nét ngang đều, chuyển sắc mềm từ xa sáng đến gần tối, rồi nhấc vài nét ngang sáng sắc bằng tẩy để gợi gợn soi trời. Tương phản mạnh giữa một dải sáng mảnh và vùng tối kề bên là thứ tạo cảm giác bóng loáng, ướt.

Có nên vẽ hình phản chiếu trước rồi mới vẽ vật không?

Nên dựng vật trước để biết vị trí và chiều dài phản chiếu, rồi mới vẽ phản chiếu. Tuy nhiên khi tô đậm nhạt, có thể đi mảng tối của phản chiếu cùng lúc với vật để giữ quan hệ đậm nhạt giữa hai bên.

Nước đục có phản chiếu không?

Có, nhưng yếu hơn và mờ hơn nước trong, vì màu của chính nước trộn vào hình phản chiếu. Ở góc nhìn thấp ra xa, ngay cả nước rất đục vẫn soi trời khá rõ. Ở gần chân, nước đục hiện màu nâu vàng của nó thay vì đáy.

Vẽ ngoài trời bên bờ sông hồ cần lưu ý an toàn gì?

Chọn chỗ ngồi bằng phẳng, cách mép nước vài bước, tránh bờ đất lở, bậc đá rêu trơn. Đi cùng trẻ thì luôn có người lớn kèm sát, không để trẻ ra mép nước. Mùa mưa nước lên nhanh, không ngồi ở bãi bồi thấp.

Tập vẽ phản chiếu ở nhà bằng cách nào?

Đặt một tấm gương nằm ngang trên bàn, xếp vài đồ vật dọc mép gương, cúi thấp nhìn ngang. Bạn sẽ thấy rõ phản chiếu nằm thẳng dưới vật và cho thấy mặt dưới. Thay gương bằng khay nước để thấy gợn sóng kéo dài hình phản chiếu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138