Mũi là phần nhô ra xa nhất trên gương mặt, nên nó gần như không có đường viền thật: thứ làm nên cái mũi trên giấy là sự khác nhau về độ sáng giữa sống mũi, hai mặt bên, cánh mũi và mặt dưới, cộng với bóng mũi đổ xuống môi. Vẽ đúng các mảng ấy, mũi tự nổi lên; kẻ viền quanh mũi thì nó dẹt xuống như hình vẽ trong sách tô màu.
Bài này chia mũi thành khối đơn giản, chỉ ra mặt nào nhận sáng, cách đọc bóng mũi để biết đèn ở đâu, trình tự vẽ mũi nhìn thẳng và nhìn nghiêng ba phần tư, cùng các lỗi người mới hay gặp.
Khối mũi: một chiếc nêm có đầu tròn
Cách dễ nhất là xem mũi như một khối nêm dài gắn vào mặt: mặt trên hẹp là sống mũi, hai mặt bên nghiêng xuống gò má, mặt dưới là đáy nêm chứa hai lỗ mũi. Ở đầu nêm có một khối tròn nhỏ là chóp mũi, hai bên có hai khối tròn khác là cánh mũi. Như vậy chỉ cần ba hình đơn giản: một nêm, một quả cầu nhỏ ở chóp, hai quả cầu dẹt hai bên.
Phần trên của sống mũi, gần giữa hai mắt, là xương, nên cạnh khá sắc. Phần dưới là sụn, mềm và tròn hơn. Ở nhiều người có một chỗ gồ nhẹ nơi xương chuyển sang sụn. Dưới ánh sáng bên cạnh, chỗ gồ ấy tạo một điểm sáng nhỏ và làm đường ranh tối trên mặt bên mũi hơi gãy khúc. Đây là chi tiết làm nên nét riêng của từng chiếc mũi.
Mỗi người một kiểu mũi: sống thẳng hay gồ, chóp nhọn hay tròn, cánh mũi hẹp hay rộng, lỗ mũi nhìn thấy nhiều hay bị chóp che. Không có kiểu nào là chuẩn. Khối nêm chỉ là khung để bạn hỏi đúng câu: sống mũi chỗ này rộng hay hẹp, mặt bên dốc hay thoải, chóp nhô bao xa so với cánh mũi. Trả lời bằng quan sát trên mẫu, bạn sẽ có chiếc mũi của đúng người đó.
Khi dựng hình, bạn vẽ khối nêm bằng nét rất mảnh, chỉ để định vị. Nét này sẽ biến mất ở bài hoàn chỉnh, vì những cạnh của nêm không phải đường viền mà là chỗ hai mặt phẳng có độ sáng khác nhau gặp nhau.
Mặt nào của mũi nhận sáng
Giả định một đèn bàn đặt cao, lệch sang trái phía trước người mẫu. Bảng cho thấy mỗi mặt của mũi nhận sáng thế nào và mép giữa các mặt nên sắc hay mềm.
| Phần mũi | Độ sáng | Mép với phần bên cạnh |
|---|---|---|
| Sống mũi | Sáng, có dải sáng hẹp | Mép với mặt bên tối khá sắc ở đoạn xương, mềm ở đoạn sụn |
| Mặt bên phía đèn | Sáng vừa, gần bằng má | Rất mềm, gần như liền với má |
| Mặt bên phía tối | Tối | Đường ranh tối rõ dọc sống mũi |
| Chóp mũi | Sáng, thường có điểm bắt sáng | Tròn, chuyển sáng tối mềm |
| Cánh mũi phía đèn | Sáng vừa, có trung gian vòng theo khối tròn | Có rãnh tối nhỏ nơi cánh gặp má |
| Cánh mũi phía tối | Tối, chìm vào bóng mũi | Mép gần như biến mất |
| Mặt dưới mũi | Tối | Nhận chút phản quang từ môi trên |
| Lỗ mũi | Tối nhất trong mũi nhưng không đen kịt | Mép mềm, không kẻ viền |
Điều làm mũi thật hơn cả là hai lỗ mũi. Người mới hay vẽ hai chấm đen tròn đậm nhất bài. Thực ra lỗ mũi chỉ là phần tối hơn trong mặt dưới vốn đã tối, mép mềm, và lỗ mũi phía đèn thường nhạt hơn lỗ mũi phía bên kia.
Đọc bóng mũi để biết đèn ở đâu
Bóng mũi là bóng đổ, nên nó tuân theo luật bóng đổ: chỉ về phía ngược với nguồn sáng, đậm và sắc nhất sát vật, nhạt và mềm dần ra xa. Nhìn bóng mũi, bạn biết ngay đèn đặt cao hay thấp, lệch nhiều hay ít. Đèn chính diện trên cao cho bóng mũi ngắn nằm ngay dưới mũi, giữa nhân trung, đôi khi giới nhiếp ảnh gọi là bóng hình cánh bướm. Đèn lệch sang một bên làm bóng xiên về phía bên kia, tới mức nào đó thì nối vào vùng tối của má để tạo tam giác sáng kiểu Rembrandt.
Bóng mũi đổ lên một bề mặt không phẳng: nhân trung lõm, môi trên nhô, má cong. Vì vậy mép bóng uốn theo các bề mặt đó, không phải một hình tam giác thẳng. Vẽ mép bóng cong nhẹ khi nó đi qua môi trên là cách cho người xem cảm được khối môi mà không cần một nét viền nào.
Trong một bài chân dung, hướng bóng mũi phải khớp với hướng bóng cằm trên cổ, bóng tóc trên trán, bóng tai lên tóc. Nếu bóng mũi xiên sang phải còn bóng cằm đổ thẳng xuống, bài vẽ có hai nguồn sáng mâu thuẫn và người xem sẽ thấy có gì đó sai dù không gọi tên được.
Trình tự vẽ mũi nhìn thẳng
Tập trên giấy rời, mẫu có thể là mũi của chính bạn trong gương, đèn bàn đặt cao bên cạnh.
- Dựng khối nêm và ba khối tròn bằng nét HB thật nhẹ. Xác định chiều dài mũi bằng cách so với khoảng cách từ lông mày tới chân mũi trên mẫu.
- Tìm đường ranh tối trên mặt bên mũi phía khuất đèn, vẽ một nét mảnh từ góc mắt xuống cánh mũi.
- Phủ xám cho mặt bên tối, mặt dưới mũi và vùng bóng mũi đổ xuống môi trên.
- Dùng 2B nhấn đậm ngay sát cạnh mũi trong vùng bóng đổ, rồi tán nhạt dần ra xa.
- Tả khối tròn cánh mũi bằng một dải trung gian vòng cung, kèm rãnh tối nhỏ nơi cánh mũi gặp má.
- Đặt hai lỗ mũi như hai mảng tối hơn trong mặt dưới, mép mềm, lỗ phía đèn nhạt hơn.
- Tẩy nhẹ một dải sáng hẹp dọc sống mũi và một điểm sáng trên chóp mũi, không kéo dài dải sáng tới tận chóp.
- Lùi xa so với mẫu: nếu mũi vẫn trông phẳng, làm tối thêm mặt bên phía khuất; nếu mũi trông sưng, giảm bớt trung gian quanh cánh mũi.
Nguyên tắc chung: không có nét nào khép kín quanh mũi. Bên phía đèn, mặt bên mũi gần như hoà vào má; chính sự mất viền ở bên này làm bên kia trông sắc nét hơn.
Mũi nhìn nghiêng và ba phần tư
Góc ba phần tư là góc khó nhất. Một bên mặt mũi gần như biến mất sau sống mũi, cánh mũi phía xa bị chóp mũi che một phần. Bạn chỉ thấy một mặt bên, mặt trên và một phần mặt dưới, nên phải đặt đúng đường ranh giữa sống mũi và má phía xa.
Sống mũi phía xa chồng lên má. Ở góc ba phần tư, đường sống mũi cắt ngang qua má phía xa. Chỗ này cần một sự khác nhau về độ sáng giữa mũi và má sau nó, thường là mũi sáng hơn hoặc tối hơn má, đừng để bằng nhau.
Nhìn nghiêng hoàn toàn, mũi có đường viền thật. Đây là trường hợp hiếm hoi mũi có biên dạng rõ trên nền. Biên dạng ấy vẫn không cần nét đen; chỉ cần nền phía sau tối hơn hoặc sáng hơn mũi.
Cánh mũi nhìn nghiêng là một khối tròn rõ. Rãnh cánh mũi vòng ra sau rất rõ ở góc này, kèm lỗ mũi chỉ còn là một vệt tối hẹp. Đừng vẽ lỗ mũi tròn như khi nhìn thẳng.
Đèn từ dưới lên đảo mọi thứ. Khi nguồn sáng ở thấp, mặt dưới mũi và lỗ mũi bỗng sáng, bóng mũi đổ ngược lên giữa hai mắt. Kiểu sáng này có bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ luật bóng đổ vẫn đúng, chỉ hướng đổi.
Bài tập ba mươi phút: một chiếc mũi, bốn vị trí đèn
Bài tập này giúp bạn thấy cùng một khối mũi đổi diện mạo thế nào khi đèn đổi chỗ. Mẫu là tượng mũi thạch cao, một khối nêm tự cắt bằng bìa, hoặc mũi của chính bạn trong gương. Mỗi bản vẽ chỉ bảy phút, khổ giấy nhỏ bằng bàn tay, chỉ dùng mảng không dùng nét viền.
- Đèn chính diện, cao hơn đầu: ghi lại hình bóng mũi ngắn nằm giữa nhân trung và hai mặt bên mũi gần như sáng bằng nhau.
- Đèn lệch bên trái, cao vừa: một mặt bên tối hẳn, bóng mũi xiên sang phải, cánh mũi phải chìm vào bóng.
- Đèn đặt ngang mặt bên phải: nửa mũi trái gần như biến mất trong tối, sống mũi thành đường ranh rõ nhất gương mặt.
- Đèn thấp phía trước: mặt dưới mũi sáng, bóng mũi đổ ngược lên sống mũi, giữa hai mắt.
- Xếp bốn bản cạnh nhau, viết bên dưới mỗi bản một dòng ghi vị trí đèn và điều bạn thấy bất ngờ nhất.
Sau bài tập, nhìn lại một bức chân dung bất kỳ trong sách tranh, bạn sẽ đọc được vị trí nguồn sáng chỉ từ hình bóng mũi. Đó là kỹ năng giúp bạn vẽ chân dung từ ảnh mà vẫn giữ ánh sáng thống nhất.
Lỗi hay gặp khi vẽ mũi
Mỗi lỗi kèm cách sửa ngắn gọn:
- Vẽ viền chữ U quanh chóp mũi và hai đường thẳng dọc sống mũi: mũi thành hình trong sách tô màu. Xoá viền, thay bằng mảng.
- Lỗ mũi đen đặc và tròn: kéo nhạt, làm mép mềm, giữ lỗ phía đèn nhạt hơn.
- Bóng mũi đều màu một khối: nhấn đậm sát mũi, tán nhạt ra xa.
- Dải sáng sống mũi chạy suốt từ giữa hai mắt xuống chóp: mũi trông như ống thẳng. Ngắt dải sáng ở chỗ xương chuyển sang sụn.
- Cánh mũi to bè vì tô trung gian quá rộng: thu hẹp dải xám quanh cánh.
- Mũi trông quá dài: thường do đặt chân mũi thấp. Đo lại so với khoảng cách lông mày tới chân mũi.
- Sửa dáng mũi theo ý mình cho "đẹp hơn": bài vẽ mất nét giống, và người được vẽ có thể thấy bị chê.
Lỗi cuối là lỗi về thái độ hơn là kỹ thuật. Chân dung có giá trị khi nhìn ra được người thật, với cái mũi thật của họ. Nếu người mẫu muốn được vẽ khác đi, đó là việc của họ quyết định, không phải của người vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Có bao giờ nên vẽ đường viền cho mũi không?
Ở bài phác nhanh, một vài nét ngắn gợi cánh mũi và lỗ mũi là đủ và hợp lệ. Ở bài sáng tối hoàn chỉnh, hạn chế nét viền; chỗ duy nhất có biên dạng rõ là khi nhìn nghiêng hoàn toàn trên nền khác độ sáng.
Tại sao bóng mũi trong bài vẽ trông như vết bẩn?
Thường do bóng đều màu, mép mờ đều xung quanh và không khớp hướng với các bóng khác. Làm đậm và sắc sát cánh mũi, nhạt và mềm ra xa, đồng thời kiểm tra hướng bóng cằm cùng chiều.
Mũi thấp, sống mũi không rõ thì vẽ thế nào?
Khi sống mũi thấp, mặt bên mũi chuyển sang má rất mềm, đường ranh tối ngắn và nhạt. Bạn tả mũi chủ yếu bằng chóp mũi, cánh mũi và bóng mũi, giữ mặt bên chỉ hơi tối hơn má. Đừng thêm đường ranh mà mẫu không có.
Mũi người cao tuổi có gì khác khi vẽ?
Sụn mũi thường dày và chóp mũi to hơn theo tuổi, da có nhiều lỗ chân lông và nếp ở cánh mũi. Vẽ những đặc điểm đó bằng trung gian nhẹ, giữ tôn trọng, không phóng đại thành hí hoạ.
Có nên vẽ đốm sáng trên chóp mũi không?
Nếu da mẫu bóng hoặc đèn mạnh thì có, và nó nằm ở phía nguồn sáng của chóp. Giữ đốm nhỏ, mép mềm. Da khô hoặc ánh sáng mềm thì chóp mũi chỉ sáng hơn chứ không có đốm rõ, đừng tự thêm vào.
Tập vẽ mũi mỗi ngày nên làm bài gì?
Mười phút mỗi ngày vẽ mũi chính mình trong gương với đèn đổi vị trí: hôm đèn trái, hôm đèn phải, hôm chính diện trên cao. Sau một tuần, bạn sẽ nhìn bóng mũi trên ảnh người khác là đoán được đèn ở đâu.