Nắng xuyên qua tán cây tạo ra hai thứ người vẽ cần nắm: tán lá như một khối lớn có mặt được nắng và mặt khuất, và những đốm sáng lọt xuống mặt đất qua kẽ lá — mỗi đốm thực chất là một hình ảnh nhỏ của mặt trời, nên có dạng tròn hoặc bầu dục chứ không méo mó tuỳ ý như hình kẽ lá. Khi hiểu hai điều này, bạn thôi vẽ từng chiếc lá và bắt đầu vẽ ánh sáng của cả cái cây.
Cây là thứ có mặt trong hầu hết phong cảnh Việt Nam, từ hàng sấu trên phố Hà Nội, hàng thông ở Lâm Đồng tới rừng cao su ở Đồng Nai. Bài này đi từ cách nhìn khối tán, qua đốm nắng trên mặt đất, lá ngược sáng, tới các bài tập ngoài trời và trong nhà.
Nhìn tán cây như một khối trước khi nhìn lá
Một tán cây có hàng nghìn chiếc lá, nhưng dưới nắng nó cư xử gần giống một khối lớn có hình cầu, hình nấm hay hình trứng. Phía hướng về mặt trời sáng, phía bên kia tối, giữa có vùng trung gian, phần dưới tán là mặt úp xuống nên tối nhất, và tán còn đổ bóng lên chính thân cây và mặt đất. Đây vẫn là các vùng sáng tối quen thuộc trên một khối cầu, chỉ có điều mép của chúng lởm chởm vì làm từ lá.
Cách nhìn đơn giản nhất là nheo mắt thật mạnh: cái cây biến thành hai ba mảng lớn — mảng sáng, mảng tối, đôi khi một mảng trung gian. Vẽ những mảng này trước, mép mảng tạo bằng nét ngắn gợi lá, rồi mới thêm vài cụm lá rõ ở ranh giới sáng tối và ở mép ngoài của tán. Tán lớn thường chia thành vài cụm nhỏ hơn, mỗi cụm lại là một khối nhỏ có mặt sáng mặt tối riêng; nhìn ra các cụm này là bước tiến lớn của người tập vẽ cây.
Một chi tiết quan trọng là lỗ trời, những khoảng trống trong tán nơi bầu trời lộ ra. Lỗ trời ở phần ngoài tán thì nhiều và to, ở lõi tán thì ít và nhỏ. Chúng không sáng bằng trời trống bên ngoài, vì quanh mép là lá tối và mắt nhìn qua lớp lá mỏng. Thiếu lỗ trời, cái cây trông như một cục đặc; quá nhiều lỗ trời đều nhau, cây trông như tấm lưới.
Vì sao đốm nắng dưới tán cây lại tròn
Kẽ lá hoạt động như lỗ kim của máy ảnh. Khi ánh sáng đi qua một lỗ nhỏ và rơi xuống một mặt phẳng ở xa, nó in lên đó hình ảnh của nguồn sáng chứ không phải hình của lỗ. Kẽ lá nhỏ, mặt đất ở xa, nguồn sáng là mặt trời tròn, nên mỗi đốm là một hình tròn nhỏ của mặt trời.
Mặt đất nghiêng so với tia nắng thì đốm thành bầu dục. Buổi trưa nắng gần thẳng đứng, đốm gần tròn. Buổi sáng, buổi chiều nắng xiên, đốm bị kéo dài thành bầu dục theo hướng nắng. Đốm trên tường đứng cũng méo theo góc chiếu.
Kẽ lá càng cao, đốm càng to và nhạt. Kẽ ở ngọn cây cao cho đốm to, mép mềm và kém sáng; kẽ ở cành thấp cho đốm nhỏ, mép rõ hơn. Trên mặt đất dưới một cây cao vì thế có đốm to nhỏ lẫn lộn, không đều nhau.
Kẽ lớn thì không còn tròn. Khi khoảng trống giữa lá rộng, hình của chính khoảng trống mới hiện lên, mép mềm. Đốm tròn chỉ rõ nhất với kẽ nhỏ. Nhiều đốm tròn chồng lên nhau tạo thành những mảng sáng loang có mép gợn hình vòng cung.
Kiểm chứng đẹp nhất là lúc nhật thực. Trong nhật thực một phần, các đốm nắng dưới tán cây biến thành hình lưỡi liềm giống mặt trời đang bị che. Hiện tượng này cho thấy đốm nắng đúng là hình ảnh của mặt trời. Khi quan sát nhật thực, tuyệt đối không nhìn thẳng mặt trời; nhìn các đốm dưới đất là cách an toàn.
Vẽ bóng râm có nắng lọt dưới một hàng cây
Ví dụ giả định: buổi sáng trên một con phố có hàng cây cổ thụ ở Hà Nội, nắng chếch từ phía sau hàng cây, mặt vỉa hè đầy đốm sáng.
- Vẽ hàng cây và mặt đường bằng mảng: tán là một dải trung gian sáng ở phía được nắng, tối ở phía dưới; thân cây là những cột đứng.
- Phủ toàn bộ vùng bóng râm trên vỉa hè bằng một lớp trung gian tối, mép bóng mềm vì bóng tán cây cao luôn mềm.
- Xác định hướng nắng: đốm sẽ bị kéo dài thành bầu dục theo hướng đó, các bầu dục cùng hướng và dẹt nhiều hay ít như nhau trên mặt phẳng.
- Nhấc đốm sáng bằng tẩy dẻo nặn đầu nhọn: vài đốm to mờ, nhiều đốm nhỏ rõ hơn, phân bố không đều — chỗ dày chỗ thưa theo độ dày của tán phía trên.
- Ở chỗ một vài đốm nhập lại, tạo một mảng sáng lớn hơn có mép gợn hình vòng cung.
- Đặt đốm lên cả những vật trong bóng: yên xe đạp, lưng ghế, vai người ngồi. Đốm trên vật cong thì cong theo bề mặt.
- Kiểm lại: bóng râm vẫn phải đọc ra là bóng, nghĩa là tổng diện tích đốm sáng ít hơn diện tích tối rõ rệt.
Đốm nắng là chi tiết rất hấp dẫn nên dễ vẽ quá tay. Một bóng râm có khoảng mười đến hai mươi đốm rõ đã đủ gợi cả một mảng nắng lọt.
Cây dưới các kiểu ánh sáng trong ngày
Cùng một cái cây, đổi giờ là đổi hẳn cách vẽ. Bảng sau gom những điểm khác nhau chính để bạn đối chiếu khi ra thực địa.
| Ánh sáng | Tán lá | Bóng dưới gốc | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Nắng xiên buổi sáng, buổi chiều | Một phía sáng rõ, phía kia tối, khối rõ nhất | Dài, đổ xa gốc, đốm nắng bầu dục | Thân cây có vệt bóng của cành chính |
| Nắng trưa | Đỉnh tán sáng, phần dưới tối đậm | Thu lại thành mảng tròn dưới gốc | Mặt dưới tán là mảng tối lớn nhất |
| Ngược sáng | Gần như bóng dáng tối, mép lá sáng loé, lá mỏng phát sáng xanh vàng | Đổ về phía người nhìn | Lá ngược sáng sáng hơn lá được chiếu thuận |
| Trời âm u | Đỉnh tán hơi sáng, lõi tán và mặt dưới tối, không bóng đổ rõ | Chỉ có vùng tối mềm sát gốc | Lỗ trời nổi rõ vì trời sáng hơn tán |
| Sau mưa có nắng | Lá ướt bóng loáng, nhiều điểm bắt sáng nhỏ | Đốm nắng lẫn với vũng nước phản chiếu | Điểm bắt sáng nhỏ, sắc, rải theo khối tán |
Đáng chú ý nhất là dòng ngược sáng: ánh nắng xuyên qua phiến lá mỏng làm lá phát sáng từ bên trong. Một tán cây ngược nắng có những cụm lá sáng rực ở mép, lõi tối, rất khác cây được nắng chiếu thẳng.
Thân cây, cành và bóng trên thân
Thân cây là một khối trụ, nên dưới nắng xiên nó có vùng sáng, đường ranh tối chạy dọc thân, vùng tối và một chút phản quang ở mép tối do mặt đất hắt lên. Vỏ cây sần sùi làm đường ranh tối lởm chởm chứ không thẳng. Đừng vẽ thân cây đều một màu nâu; khối trụ có ánh sáng sẽ làm cái cây đứng được trong không gian.
Tán cây đổ bóng lên chính thân của nó: phần thân sát dưới tán thường tối hơn phần gần gốc, nhất là buổi trưa. Bóng của các cành lớn in lên thân thành những vệt tối cong theo mặt trụ. Ở chỗ thân cây chui vào tán, thân gần như mất vào vùng tối của lá.
Cành cây lộ ra giữa các cụm lá không phải lúc nào cũng tối. Cành nằm trong phần tán được nắng có khi sáng hơn lá xung quanh, nhất là cành vỏ nhạt như bạch đàn, sấu già. Ngược lại, cành ở lõi tán chỉ là những nét tối mảnh. Vẽ vài cành nối các cụm lá giúp tán cây có cấu trúc, như bộ xương đỡ các khối.
Lỗi hay gặp khi vẽ cây dưới nắng
Cây là đề tài dễ sa đà vào chi tiết; các lỗi dưới đây gần như ai mới tập cũng mắc.
- Vẽ từng chiếc lá. Tán cây mất khối. Sửa: vẽ mảng trước, lá chỉ ở ranh giới sáng tối và mép tán.
- Tán đều một màu. Sửa: tách mặt sáng, mặt tối, mặt dưới tán.
- Không có lỗ trời. Cây như cục bông đặc. Sửa: mở vài lỗ trời không đều, nhiều hơn ở mép tán.
- Đốm nắng méo mó như vết loang. Sửa: đốm nhỏ tròn hoặc bầu dục cùng hướng.
- Bóng râm có quá nhiều đốm. Bóng không còn là bóng. Sửa: giảm số đốm, gom thành vài cụm.
- Thân cây phẳng. Sửa: thêm đường ranh tối dọc thân và bóng của tán trên thân.
Luyện bằng cách ký hoạ một cây trong năm phút chỉ với ba mảng đậm nhạt, làm mỗi ngày với một cây khác, bạn sẽ thấy tay tự biết bỏ lá ở đâu.
Tre, dừa, thông, cao su: mỗi dáng cây bắt nắng một kiểu
Bụi tre ở làng quê Bắc Bộ không phải một khối tròn mà là một chùm cần cong vút, lá nhỏ, thưa. Nắng lọt qua bụi tre nhiều hơn qua tán cây gỗ, nên bóng tre loang lổ, nhiều đốm và vệt sáng mảnh. Khi vẽ, khối tre gồm những mảng lá rủ theo hướng cần cong, mặt trên mỗi mảng sáng, mặt dưới tối; các lỗ trời nhiều và lắt nhắt. Thân tre là những đường thẳng mảnh, có đốt, sáng tối rõ ở phía được nắng.
Cây dừa ở miền Tây hay ven biển miền Trung là một chùm tàu lá toả ra từ ngọn. Mỗi tàu lá như một chiếc lông chim dài, nắng xiên làm mặt trên tàu sáng, mép tàu loé, mặt dưới tối. Ngược nắng, tàu dừa thành bóng dáng tối với những kẽ sáng giữa các lá chét. Bóng dừa trên mặt đất là những vệt sọc rõ hình dáng tàu lá, không phải đốm tròn, vì kẽ giữa các lá chét dài và rộng.
Rừng thông ở Lâm Đồng cho thân thẳng, cao, cành tầng tầng; nắng sớm chiếu xiên qua các thân tạo nhịp sọc sáng tối trên thảm lá kim dưới đất. Rừng cao su ở Đồng Nai hay Tây Ninh trồng thẳng hàng, nên ánh sáng và bóng cũng thành hàng, tạo những hành lang sâu dẫn mắt vào trong. Với cả hai, nhịp lặp của thân cây và dải nắng xen kẽ chính là bố cục; bạn chỉ cần giữ khoảng cách các thân nhỏ dần theo phối cảnh và độ đậm nhạt nhạt dần vào sâu.
Câu hỏi thường gặp
Muốn tự thấy đốm nắng tròn thì làm thế nào?
Vào một ngày nắng, đứng dưới một cây tán dày và nhìn mặt đất ngay dưới chân: các đốm sáng nhỏ gần như tròn. Đặt một tờ giấy trắng nằm ngang rồi nghiêng dần, đốm sẽ dẹt thành bầu dục. Hoặc đục một lỗ nhỏ trên tấm bìa và hứng nắng lên tờ giấy cách xa.
Vẽ cây bằng bút chì nên dùng nét gì cho lá?
Dùng nét ngắn, gãy, theo hướng mọc của cụm lá, đan dày ở vùng tối và thưa ở vùng sáng. Ở mép tán, nét gợi hình lá rõ hơn. Bên trong khối, phủ mảng bằng nét đan là đủ, không cần hình lá.
Vì sao lá cây ngược sáng trông sáng hơn lá được chiếu thuận?
Phiến lá mỏng cho một phần ánh sáng đi xuyên qua và tán xạ bên trong, nên khi nhìn từ phía ngược nắng, lá như phát sáng từ trong ra. Lá được chiếu thuận lại có bề mặt bóng phản chiếu bầu trời, làm màu nhạt và bạc hơn.
Vẽ hàng cây theo phối cảnh cần lưu ý gì về ánh sáng?
Các cây xa nhỏ dần, nhạt dần và mất chi tiết. Mặt sáng của tất cả các cây cùng hướng về mặt trời, bóng đổ song song nhau trên mặt đất. Khoảng sáng giữa các thân cây xa thường là chỗ mắt người xem đi vào.
Trẻ em vẽ cây thường tô một cục xanh tròn, có nên sửa không?
Không cần sửa ngay. Có thể cùng trẻ đứng dưới gốc cây vào buổi trưa nắng để thấy những đốm sáng nhảy múa, rồi gợi ý tô phía có nắng nhạt hơn phía bên kia. Khen sự quan sát, không chấm điểm và không so tranh với bạn.
Chất liệu nào hợp nhất để vẽ nắng xuyên lá?
Than và bút chì mềm với tẩy dẻo rất hợp vì có thể phủ bóng rồi nhấc đốm sáng. Màu nước cần chừa trắng hoặc che các đốm trước khi tô bóng. Sơn đục có thể đặt đốm sáng sau cùng lên trên lớp tối.