Vẽ ngược sáng là vẽ khi nguồn sáng chính nằm phía sau mẫu, chiếu về phía người vẽ. Mặt vật quay về bạn gần như chìm trong tối, đường bao sáng lên thành viền mảnh, những thứ mỏng như lá, cánh hoa, vải mỏng thì sáng rực vì ánh sáng xuyên qua, còn bóng đổ chạy về phía bạn.
Ánh sáng ngược thường đẹp đến mức người ta muốn vẽ ngay, nhưng cũng là một trong những tình huống dễ làm hỏng bản vẽ nhất: vùng tối thành một mảng đen phẳng, viền sáng bị vẽ thành đường kẻ quanh vật, nền sáng thì tô quá tay. Bài này giúp bạn quan sát đúng những gì xảy ra khi ngược sáng và sắp thứ tự vẽ để giữ được không khí của cảnh.
Năm điều xảy ra trên mẫu khi ngược sáng
Vật trở thành hình bóng. Phần lớn bề mặt bạn nhìn thấy đều quay lưng với nguồn sáng, nên toàn bộ vật gần như là một mảng tối đặt trên nền sáng. Hình dáng đường bao lúc này trở nên quan trọng hơn mọi chi tiết bên trong.
Mép vật có viền sáng. Ở những chỗ bề mặt cong dần ra phía sau, ánh sáng chạm vào mép rồi lướt qua, tạo một dải sáng mảnh ôm theo đường bao. Viền này không đều: dày ở chỗ mép mỏng hoặc có lông tơ, mảnh hoặc mất hẳn ở chỗ mép dày và tròn.
Vật mỏng trở nên trong mờ và phát sáng. Lá cây, cánh hoa, giấy, vải mỏng, đĩa sứ mỏng cho ánh sáng xuyên qua một phần. Phía bạn nhìn thấy chúng sáng lên, thường sáng hơn mọi bề mặt dày bên cạnh. Gân lá hiện ra như những đường tối trên nền sáng.
Bóng đổ chạy về phía người vẽ. Bóng đổ không còn nằm sau vật mà trải ra phía trước, có khi tới sát mép bàn. Bóng này thường là mảng tối lớn nhất ở nửa dưới bản vẽ.
Nền sáng hơn vật. Cửa sổ, bầu trời hoặc tường được chiếu sáng phía sau là vùng sáng nhất. Trật tự đậm nhạt quen thuộc đảo ngược: vật tối trên nền sáng thay vì vật sáng trên nền tối.
So sánh cùng một mẫu khi chiếu chéo và khi ngược sáng
Đặt một chậu cây nhỏ và một chiếc bình gốm cạnh cửa sổ, vẽ hai lần ở hai vị trí ngồi khác nhau, bạn sẽ thấy những thay đổi như bảng dưới.
| Yếu tố | Chiếu chéo phía trên | Ngược sáng |
|---|---|---|
| Diện tích vùng sáng trên vật | Khoảng hơn nửa bề mặt nhìn thấy | Chỉ còn viền mảnh và các vật mỏng |
| Vùng tối trên vật | Một phần, có phản quang rõ | Chiếm gần hết, phản quang yếu và rộng |
| Nền phía sau | Thường tối hơn mặt sáng của vật | Sáng hơn hẳn vật |
| Bóng đổ | Rơi ra sau và sang bên | Rơi về phía người vẽ |
| Thứ nên ưu tiên khi vẽ | Đường ranh tối và trung gian | Đường bao hình bóng, viền sáng, chênh lệch nhỏ trong vùng tối |
| Cảm giác chung | Rõ khối, bình thường, dễ đọc | Không khí, có chiều sâu, đôi khi huyền ảo |
Điểm đáng chú ý là ở thế ngược sáng, phần lớn công việc diễn ra trong nửa tối của thang đậm nhạt. Nếu bạn chỉ có hai mức "tối" và "đen", bản vẽ sẽ phẳng. Bạn cần chia nửa tối ra ít nhất ba bốn mức.
Thứ tự vẽ một cảnh ngược sáng
Thứ tự dưới đây giúp bạn giữ mối quan hệ đậm nhạt đúng ngay từ đầu, không phải sửa đi sửa lại.
- Ngồi ở chỗ không bị ánh sáng chiếu thẳng vào mắt, ví dụ lệch khỏi trục cửa sổ một chút hoặc dùng mũ, tấm bìa che phía trên. Không nhìn thẳng vào mặt trời hay bóng đèn mạnh.
- Dựng hình bóng của vật bằng nét mảnh, tập trung vào đường bao. Ở thế ngược sáng, hình bóng sai là cả bản vẽ sai.
- Đánh dấu chỗ nào sẽ có viền sáng và chỗ nào là vật mỏng phát sáng. Nếu vẽ chì hoặc màu nước, đây là những chỗ cần giữ giấy trắng, nên xác định trước khi tô.
- Phủ một lớp tối đều cho toàn bộ vật và bóng đổ, chừa các chỗ đã đánh dấu. Lớp này nên ở mức trung gian tối, chưa phải mức tối nhất.
- Nheo mắt tìm trong vùng tối những chỗ hơi sáng hơn nhờ ánh sáng dội từ mặt bàn, tường phía trước, và những chỗ tối nhất như khe giữa vật, bóng tiếp xúc. Đẩy đậm các chỗ tối nhất, giữ nguyên hoặc nâng nhẹ các chỗ hơi sáng.
- Cuối cùng mới xử lý viền sáng và nền: làm sắc viền ở chỗ cần, để nền sáng nhưng không trắng đều, có chút chuyển nhẹ ở gần mép vật.
Giữ vùng tối có chiều sâu thay vì một mảng đen
Lỗi phổ biến nhất khi vẽ ngược sáng là tô cả vật bằng một màu đen đồng đều. Ngoài đời, vùng tối của vật ngược sáng hầu như không bao giờ đều. Mặt bàn trước mặt bạn, bức tường sau lưng bạn, thậm chí áo bạn mặc đều dội một ít ánh sáng vào mặt vật. Phần mặt vật quay xuống dưới đón ánh dội từ mặt bàn sẽ hơi sáng hơn phần quay lên trên. Những chênh lệch này nhỏ, nhưng chính chúng làm vật vẫn có khối dù nằm trong tối.
Một cách kiểm tra là so vùng tối của vật với bóng đổ của nó. Thường thì bóng đổ, nhất là đoạn sát chân vật, tối hơn mặt vật, vì mặt bàn ở đó bị che gần hết mọi nguồn sáng. Nếu trên bản vẽ của bạn mặt vật và bóng đổ cùng một độ đậm, hãy nâng mặt vật lên một chút.
Bạn có thể chủ động tăng ánh sáng dội nếu muốn vùng tối dễ đọc hơn, bằng cách đặt một tờ giấy trắng trên bàn ngay trước mẫu. Đây chính là cách các nhiếp ảnh gia dùng tấm hắt, nhưng với người vẽ, mục đích là để mắt thấy rõ hơn hình khối trong vùng tối chứ không phải để làm mất cảm giác ngược sáng.
Khi tô vùng tối bằng bút chì, nên đan nét theo hướng ôm theo khối thay vì tô bừa một chiều. Hướng nét giúp người xem cảm nhận được mặt cong dù độ đậm gần như không đổi. Với than, bạn có thể phủ một lớp đều rồi dùng tẩy dẻo chấm nhẹ những chỗ có ánh dội, cách này giữ được độ mịn mà vẫn có chênh lệch.
Vật trong mờ: vẽ lá, cánh hoa và vải mỏng đang phát sáng
Ở thế ngược sáng, những vật mỏng có một hành vi rất khác vật dày. Ánh sáng không dừng ở bề mặt mà đi xuyên qua một phần, tán ra bên trong rồi thoát ra phía bạn. Chiếc lá trầu không, lá ráy, cánh hoa giấy, tấm rèm voan, mép chiếc nón lá mỏng đều sáng lên như có đèn bên trong. Chúng thường là mảng sáng thứ hai của bản vẽ, chỉ sau nền.
Khi vẽ, bạn để ý ba điều. Một là độ sáng không đều: chỗ lá mỏng sáng hơn, chỗ hai lá chồng lên nhau tối hơn rõ rệt vì ánh sáng phải đi qua hai lớp. Hai là cấu trúc bên trong hiện ra: gân lá, sợi vải, đường gân cánh hoa thành những nét tối trên nền sáng, ngược với khi chiếu thuận. Ba là vật trong mờ thường đổ bóng nhạt hơn vật dày, vì một phần ánh sáng vẫn lọt qua.
Với bút chì, cách gọn nhất là để những chiếc lá phát sáng gần như trắng, chỉ tô nhẹ các chỗ chồng lớp và vẽ gân bằng nét mảnh. Bạn sẽ thấy chỉ cần đặt vài chiếc lá sáng cạnh một chiếc bình gốm tối là cảnh ngược sáng đã rất rõ, ngay cả khi các chi tiết khác còn sơ sài.
Vẽ viền sáng cho đúng
Viền sáng là chi tiết hấp dẫn nhất của cảnh ngược sáng, và cũng là chỗ dễ vẽ quá tay. Nguyên tắc đầu tiên là viền sáng không chạy đều quanh toàn bộ vật. Nó chỉ xuất hiện ở những đoạn mép mà ánh sáng có thể lướt qua, tức là phía gần với nguồn sáng và ở những chỗ bề mặt cong ra sau. Ở đoạn mép đối diện hoặc chỗ vật tì xuống bàn, viền thường mất hẳn.
Nguyên tắc thứ hai là độ rộng thay đổi theo chất liệu. Quả đào có lông tơ, chiếc lá có mép mỏng, sợi len trên cuộn len cho viền sáng rộng và mềm. Bình gốm tráng men dày cho viền mảnh và sắc. Chiếc cốc thuỷ tinh lại cho những vệt sáng đứt đoạn rất riêng, thuộc về phần vẽ chất liệu.
Nguyên tắc thứ ba là viền sáng thường không sáng bằng nền phía sau. Nếu bạn để viền trắng tinh và nền cũng trắng tinh, viền sẽ hoà vào nền và vật bị cắt cụt. Thường thì nền được tô nhẹ một lớp để viền còn có chỗ nổi lên. Với bút chì, bạn có thể chừa giấy trắng cho viền và tô nền nhạt; với than, bạn tô cả mảng rồi dùng tẩy nhọn hoặc tẩy dẻo nắn mảnh để lấy viền ra.
Lỗi hay gặp và cách sửa
Các lỗi dưới đây rất dễ mắc khi lần đầu vẽ ngược sáng, và đều có cách sửa đơn giản.
- Viền sáng thành đường kẻ trắng chạy quanh vật. Sửa bằng cách tô lại những đoạn mép không đón sáng, giữ viền chỉ ở phía gần nguồn.
- Vật mỏng tô tối như vật dày. Lá và cánh hoa ở thế ngược sáng thường sáng hơn bình gốm cạnh đó. Tẩy nâng sáng các lá, giữ gân lá tối.
- Bóng đổ vẽ ra phía sau theo thói quen. Nhìn lại mẫu: bóng phải chạy về phía bạn.
- Nền tô quá tối để vật nổi lên. Ngược sáng mà nền tối thì mất ngay cảm giác ngược sáng. Giữ nền sáng, làm vật nổi bằng hình bóng rõ ràng.
- Ngồi nhìn thẳng vào nguồn sáng quá lâu. Mắt bị chói sẽ thấy vùng tối đen hơn thực tế. Che bớt ánh sáng vào mắt và nghỉ mắt định kỳ.
Nếu bản vẽ đầu tiên chưa giữ được không khí như ý, đó là chuyện bình thường với một tình huống ánh sáng khó. Hãy giữ lại bản đó, vẽ lại cùng mẫu vào một buổi khác, rồi đặt hai bản cạnh nhau. Bạn sẽ tự thấy mình đã nhìn ra thêm điều gì, và đó là thước đo đáng tin hơn mọi lời nhận xét.
Câu hỏi thường gặp
Ngược sáng và chiếu sáng viền khác nhau thế nào?
Ngược sáng là khi nguồn sáng chính nằm sau mẫu. Chiếu sáng viền là hiệu quả viền sáng ở mép, có thể do ngược sáng hoặc do một nguồn phụ đặt phía sau chếch bên trong khi nguồn chính vẫn ở phía trước. Khi tập vẽ, bạn nên bắt đầu với ngược sáng thuần để thấy rõ hiện tượng.
Có nên vẽ ngược sáng ngay khi mới học?
Nên thử sớm để làm quen, nhưng xen kẽ với các bài chiếu chéo. Ngược sáng đòi hỏi chia vùng tối thành nhiều mức, nên khi bạn đã quen thang đậm nhạt cơ bản, bài ngược sáng sẽ ít nản hơn. Một bản phác nhanh mười phút là đủ cho lần đầu.
Vẽ ngược sáng bên cửa sổ có hại mắt không?
Nhìn ra cửa sổ sáng trong thời gian dài dễ gây chói và mỏi mắt. Tuyệt đối không nhìn thẳng vào mặt trời. Ngồi lệch khỏi trục cửa sổ, đội mũ có vành hoặc đặt tấm bìa chắn phía trên tầm mắt, và nghỉ mắt sau mỗi hai mươi đến ba mươi phút.
Làm sao vẽ ngược sáng bằng màu nước mà vẫn giữ được viền sáng?
Xác định viền sáng và vật mỏng phát sáng ngay khi dựng hình, rồi tránh tô vào đó hoặc dùng chất giữ trắng. Màu nước khó lấy lại trắng sau khi đã tô, nên lập kế hoạch trước quan trọng hơn kỹ thuật tay. Chi tiết về chất liệu có ở danh mục kỹ thuật.
Có thể tạo ngược sáng trong nhà bằng đèn bàn không?
Có. Đặt đèn bàn phía sau mẫu, chụp đèn hướng về phía bạn nhưng lệch khỏi tầm mắt, và che phần đèn lộ ra bằng một tấm bìa đặt sau mẫu. Bật thêm một nguồn rất yếu hoặc đặt giấy trắng trước mẫu nếu vùng tối quá đặc.