Một ngọn đèn đường chiếu sáng theo kiểu nguồn sáng điểm: ngay dưới chân đèn là vũng sáng rực, rồi ánh sáng tắt dần rất nhanh khi ra xa, chỉ cách vài bước đã gần như tối. Phố đêm vì thế là một chuỗi vũng sáng nối nhau bằng những quãng tối, cộng thêm ánh sáng phụ từ cửa sổ, quán hàng, đèn xe. Khác với trăng hay mặt trời chiếu đều cả cảnh, ở đây mỗi nguồn sáng có “lãnh thổ” riêng và bạn phải vẽ ra ranh giới đó.
Bài này giúp bạn hiểu vì sao ánh đèn tắt nhanh, cách vẽ vũng sáng và bóng toả ra từ chân đèn, cách gợi quầng sáng trong không khí ẩm, và cách sắp xếp nhiều nguồn sáng trong một bức tranh mà không rối.
Vì sao ánh đèn tắt nhanh như vậy
Ánh sáng từ một ngọn đèn nhỏ toả ra mọi hướng. Khi bạn đi xa gấp đôi, cùng một lượng ánh sáng phải trải ra trên diện tích lớn gấp bốn, nên mỗi chỗ chỉ nhận được khoảng một phần tư. Xa gấp ba thì còn khoảng một phần chín. Đây là quy luật nghịch đảo bình phương khoảng cách, và nó giải thích vì sao vũng sáng dưới đèn đường có tâm rất rực, rìa tắt nhanh.
Mặt trời và mặt trăng ở quá xa, nên trong phạm vi một bức tranh, ánh sáng của chúng coi như đều: cái cây đầu ngõ và cái cây cuối ngõ được chiếu sáng như nhau. Đèn đường thì ngược lại. Một bức tường sát cột đèn sáng chói, bức tường cách đó mười mét đã tối hẳn. Nếu bạn vẽ phố đêm với độ sáng đều khắp như cảnh ngày bị tối đi, tranh sẽ mất ngay cảm giác ban đêm.
Hệ quả thứ hai là hướng ánh sáng thay đổi theo vị trí. Vật đứng bên trái cột đèn được chiếu từ bên phải, vật đứng bên phải được chiếu từ bên trái, vật ngay dưới thì được chiếu từ trên đỉnh. Mặt sáng của mỗi vật quay về phía ngọn đèn gần nhất, không cùng một hướng như dưới nắng.
Vẽ vũng sáng dưới chân đèn
Tâm vũng sáng nằm thẳng dưới bóng đèn. Xác định chân của nguồn sáng trên mặt đất bằng một đường thẳng đứng từ bóng đèn xuống. Đó là chỗ mặt đất sáng nhất, và vũng sáng là hình tròn quanh đó, trong phối cảnh sẽ thành hình bầu dục dẹt.
Độ sáng giảm dần, không phải cắt ngang. Từ tâm ra rìa, mặt đất tối dần đều chứ không có một vòng tròn sáng rõ viền. Tô một chuyển sắc mềm, rìa tan vào bóng tối. Riêng đèn có chao chụp có thể tạo ra mép vũng sáng khá rõ do chao che.
Vật trong vũng sáng có tương phản mạnh nhất. Một chiếc xe máy dựng ngay dưới đèn có mặt trên chói, mặt dưới đen, bóng đổ đậm. Cùng chiếc xe đó dựng cách xa thì chỉ là một bóng dáng mờ. Dồn chi tiết vào vật nằm trong vũng sáng.
Bóng đổ toả ra từ chân đèn. Vì đèn là nguồn điểm ở gần, bóng của các vật quanh cột đèn không song song mà toả ra như nan hoa từ chân đèn. Vật càng xa đèn, bóng càng dài. Hai ngọn đèn gần nhau cho mỗi vật hai bóng chéo nhau.
Mặt tường gần đèn sáng chói ở phần gần nhất. Bức tường bên cạnh cột đèn có một vùng sáng hình bầu dục ở chỗ gần bóng đèn nhất, tắt dần lên trên và xuống dưới. Vẽ vùng này giúp người xem thấy đèn nằm ở đâu dù ngọn đèn ngoài khung tranh.
Các nguồn sáng trên một con phố đêm Việt Nam
Phố đêm hiếm khi chỉ có đèn đường. Bảng dưới liệt kê những nguồn hay gặp và cách mỗi nguồn để lại dấu vết trong tranh. Phần màu sắc của từng loại đèn có bài riêng trong danh mục màu ánh sáng; ở đây chỉ bàn hình dạng và độ sáng.
| Nguồn sáng | Hình dạng ánh sáng | Ảnh hưởng tới cảnh | Cách vẽ |
|---|---|---|---|
| Đèn đường cột cao | Vũng sáng lớn trên mặt đường, tắt dần | Chia phố thành các đoạn sáng tối xen kẽ | Chuỗi bầu dục sáng nhỏ dần theo phối cảnh |
| Cửa sổ, cửa cuốn mở | Hình chữ nhật sáng in ra vỉa hè, xiên theo góc | Một mảng sáng có mép rõ trên mặt đất trước nhà | Mép rõ, độ sáng đều hơn đèn đường |
| Quán hàng, xe đẩy có bóng đèn treo | Vùng sáng nhỏ, rất rực, tắt cực nhanh | Một ốc đảo sáng giữa vùng tối, người ngồi quanh | Trọng tâm tốt; người quanh đó có viền sáng mặt hướng đèn |
| Đèn xe máy, ô tô | Chùm sáng hẹp hướng về phía trước | Mặt đường sáng một dải phía trước xe | Hình tam giác dài, mép mềm, đầu xe là điểm chói |
| Bầu trời thành phố | Ánh sáng đô thị hắt lên mây | Trời không đen mà xám ấm, sáng hơn mái nhà | Giữ trời trung gian tối để mái nhà in bóng lên |
Chọn một nguồn làm chính, thường là nguồn gần nhất hoặc sáng nhất, và để các nguồn khác thấp hơn. Một bức phố đêm có năm điểm sáng ngang nhau sẽ rối như bảng đèn trang trí.
Quầng sáng quanh đèn khi không khí ẩm
Vào những đêm nồm ẩm ở miền Bắc, đêm sương ở Lâm Đồng, hay sau cơn mưa ở bất kỳ đâu, mỗi ngọn đèn đường có một quầng sáng tròn mờ quanh nó. Đó là do các hạt nước nhỏ trong không khí gần bóng đèn bị chiếu sáng và tán xạ ánh sáng về phía mắt bạn. Không khí càng ẩm, quầng càng to và rõ. Đêm khô, quầng nhỏ hoặc gần như không có.
Vẽ quầng sáng bằng cách nhấc một vùng tròn mềm quanh bóng đèn trên nền trời tối, sáng nhất sát bóng đèn và tan dần ra ngoài, không có viền. Bản thân bóng đèn là điểm trắng nhỏ nhất, sáng nhất. Nếu quầng sáng quá đều và có viền, nó trông như một chiếc đĩa dán lên tranh.
Trong sương dày, ánh sáng từ đèn còn tạo ra chùm sáng hình nón đổ xuống mặt đất, vì những hạt sương dọc đường đi của ánh sáng cũng sáng lên. Gợi chùm này bằng hai cạnh mềm toả xuống từ bóng đèn, bên trong hơi nhạt hơn nền. Kết hợp với vũng sáng dưới đất, bạn có một bức phố đêm đầy hơi nước rất đặc trưng.
Ký hoạ một ngõ phố đêm trong 20 phút
Ví dụ giả định: bạn ngồi ở bậc cửa một ngõ nhỏ ở Hà Nội, cuối ngõ có một cột đèn, vài nhà hai bên mở cửa sáng, một chiếc xe máy dựng dưới đèn. Dùng giấy xám, chì đen mềm và một mẩu phấn trắng, hoặc giấy trắng với than.
- Nhìn kỹ và đánh dấu tất cả nguồn sáng, chọn ngọn đèn cuối ngõ làm nguồn chính.
- Dựng phối cảnh ngõ bằng vài đường dẫn về điểm tụ; mảng hai bên tường, mặt đất.
- Phủ tối toàn bộ những gì nằm ngoài vùng sáng: phần lớn tường, mái, góc khuất.
- Đặt vũng sáng bầu dục dưới chân đèn, chuyển sắc mềm ra rìa; sáng thêm phần tường gần đèn.
- Vẽ chiếc xe máy trong vũng sáng với tương phản mạnh, bóng đổ toả ra từ chân đèn về phía bạn.
- Thêm các hình chữ nhật sáng in ra từ cửa nhà, mép rõ, xiên theo hướng cửa.
- Cuối cùng là quầng sáng quanh bóng đèn và điểm chói của bóng đèn, sáng nhất trong tranh.
Nếu trời có mưa nhỏ hoặc mặt ngõ ướt, thêm vệt phản chiếu dọc dưới đèn và dưới các cửa sáng — hai bài học mưa và phố đêm gặp nhau.
Lỗi hay gặp khi vẽ phố đêm
Phố đêm khó vì có nhiều nguồn sáng; các lỗi chủ yếu đến từ việc quên rằng mỗi nguồn chỉ chiếu một vùng nhỏ.
- Sáng đều khắp phố. Sửa: tối hoá vùng giữa các đèn, chỉ để sáng quanh nguồn.
- Bóng đổ song song như ban ngày. Sửa: cho bóng toả ra từ chân đèn.
- Vũng sáng có viền tròn rõ. Sửa: xoa mềm rìa, trừ khi đèn có chao chụp.
- Đèn vẽ to mà không sáng. Điểm sáng nhất phải nhỏ và trắng nhất; to ra thì giảm độ chói cảm nhận.
- Bầu trời đen tuyền ở thành phố. Trời thành phố thường sáng hơn mái nhà vì ánh đèn hắt lên.
- Quá nhiều chi tiết trong vùng tối. Ngoài vùng sáng, chỉ giữ bóng dáng.
Ngồi vẽ ở phố đêm, chọn chỗ có người qua lại, gần quán quen, giữ đồ cá nhân gọn gàng và không ngồi sát mép đường xe chạy. Đi cùng trẻ nhỏ thì chọn hiên nhà hay ban công nhìn xuống phố, vừa an toàn vừa có góc nhìn cao rất hợp để thấy chuỗi vũng sáng.
Luyện vũng sáng và bóng toả bằng đèn pin trên bàn
Nguồn sáng điểm là thứ dễ tái tạo nhất trong nhà. Trải một tờ giấy lớn lên bàn làm mặt đường, dựng hai dãy hộp nhỏ hai bên làm nhà, đặt vài vật nhỏ như nắp chai, cục tẩy, quân cờ làm xe và người. Tắt đèn phòng. Kẹp một chiếc đèn pin nhỏ hoặc dùng đèn điện thoại hướng xuống, treo cách mặt giấy chừng một gang tay, ở một đầu “con phố”.
Bạn sẽ thấy ngay vũng sáng tròn dưới đèn, tắt rất nhanh: vật nằm sát chân đèn chói lên, vật ở đầu kia chìm vào tối. Các bóng đổ toả ra như nan hoa, dài dần theo khoảng cách. Nâng đèn lên cao gấp đôi, vũng sáng rộng ra nhưng tâm bớt chói, độ tắt chậm lại — đó là lý do đèn cột cao chiếu đều hơn đèn treo thấp trước hiên quán. Thêm ngọn đèn thứ hai ở đầu kia, mỗi vật có hai bóng chéo nhau, và khoảng giữa hai đèn là quãng tối nhất.
Ký hoạ mỗi thiết lập trong năm phút trên giấy xám, chỉ dùng chì đen cho vùng tối và phấn trắng cho vũng sáng. Sau ba bốn lần, bạn sẽ đoán được trước vũng sáng rộng bao nhiêu và bóng đổ hướng nào chỉ bằng cách nhìn vị trí ngọn đèn — kỹ năng giúp bạn vẽ phố đêm nhanh và tự tin hơn khi ra ngoài thực địa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao vũng sáng dưới đèn đường trong ảnh chụp thường cháy trắng?
Máy ảnh và điện thoại không ghi được dải sáng tối rộng như mắt, nên vùng sát đèn bị cháy trắng còn vùng tối thành đen. Mắt bạn thấy được chuyển sắc từ tâm ra rìa. Khi vẽ, giữ chuyển sắc ấy theo quan sát tại chỗ.
Đèn đường LED trắng và đèn vàng cũ có làm thay đổi cách vẽ đậm nhạt không?
Về đậm nhạt, cả hai đều là nguồn điểm, vũng sáng và độ tắt dần giống nhau. Khác nhau chủ yếu ở màu và ở chỗ đèn LED thường có chao định hướng nên vũng sáng mép rõ hơn. Màu ánh đèn có bài riêng trong danh mục màu ánh sáng.
Vẽ phố đêm bằng màu nước có khó không?
Khó hơn vì màu nước khó phủ tối dày mà vẫn giữ được chỗ sáng. Cách thường dùng là che hoặc chừa trắng các điểm đèn trước, rồi đi các lớp tối từ nhạt đến đậm. Giấy xám với chì và phấn trắng dễ hơn cho người mới.
Làm sao cho người trong phố đêm trông tự nhiên?
Người đứng trong vũng sáng có phần trên đầu, vai sáng và bóng đổ ngắn dưới chân; người ngoài vùng sáng chỉ là bóng dáng. Người đi qua giữa bạn và đèn thành bóng dáng tối có viền sáng. Không cần vẽ mặt.
Có nên vẽ phố đêm từ ảnh không?
Có thể, nhưng nên kết hợp với quan sát thật. Ảnh thường làm mất chuyển sắc quanh đèn và làm vùng tối thành đen đặc. Ký hoạ nhanh tại chỗ, ghi chú chỗ sáng nhất và tối nhất, rồi dùng ảnh để bổ sung chi tiết kiến trúc.