Vẽ một quả trứng dưới một chiếc đèn bàn là bài tập sáng tối gọn nhất bạn có thể tự làm ở nhà: một vật màu nhạt, bề mặt mờ, hình khối đơn giản nhưng không đối xứng hoàn toàn, chiếu bởi một nguồn sáng duy nhất. Trên quả trứng hiện đủ các vùng mà mọi bài vẽ sau đều cần: vùng sáng, trung gian, đường ranh tối, vùng tối, phản quang, bóng đổ và bóng tiếp xúc.
Quả trứng khó hơn khối cầu thạch cao một chút vì một đầu to, một đầu nhỏ, nên vùng chuyển trên thân trứng không đều như trên quả bóng. Chính điều đó giúp mắt bạn học nhìn thật thay vì vẽ theo công thức. Bài này hướng dẫn từ khâu dựng mẫu, dựng hình, chia mảng tới lên đậm nhạt, kèm các biến thể đổi đèn để tập nhiều buổi.
Dựng mẫu: một quả trứng, một đèn, một căn phòng tối bớt
Phần lớn khó khăn của người tự học không nằm ở tay mà ở mẫu dựng sai: nhiều nguồn sáng chồng nhau làm bóng nhoè và vùng sáng tối không rõ. Dựng mẫu như sau:
- Chọn trứng: trứng vịt vỏ trắng hoặc trứng gà vỏ nhạt, càng ít đốm càng tốt. Có thể dùng trứng luộc chín để đỡ lo vỡ; vẽ xong vẫn ăn được.
- Mặt đặt: một tờ giấy trắng hoặc tấm bìa sáng màu. Mặt trắng hắt sáng ngược lên trứng, giúp bạn thấy phản quang rõ hơn. Đặt trứng nằm ngang, kê một vòng giấy nhỏ dưới đáy nếu trứng hay lăn.
- Đèn: một đèn bàn có chụp, đặt chếch phía trên bên trái hoặc bên phải, cao hơn quả trứng chừng hai đến ba gang tay. Góc này cho đường ranh tối rõ và bóng đổ nằm gọn trên mặt bàn.
- Tắt bớt đèn khác: kéo rèm hoặc tắt đèn trần. Nếu phòng tối quá không nhìn thấy giấy, để một đèn nhỏ chiếu riêng tờ giấy vẽ của bạn, che sao cho nó không chiếu sang mẫu.
- Vị trí ngồi: ngồi sao cho đèn chiếu mẫu từ một bên so với hướng nhìn của bạn, không phải từ sau lưng bạn. Đèn sau lưng làm mẫu sáng gần hết, ít vùng tối để học.
- Khoảng cách: mẫu cách mắt khoảng một đến một mét rưỡi, đủ để thấy cả quả trứng và bóng đổ mà không phải quay đầu.
Trước khi vẽ, ngồi nhìn mẫu một phút, nheo mắt. Bạn sẽ thấy quả trứng chia thành hai phần rõ rệt: phần quay về phía đèn và phần quay đi. Nếu không thấy, dịch đèn ra xa hoặc tắt thêm nguồn sáng phụ cho tới khi thấy.
Dựng hình quả trứng cho đúng
Hình sai thì đậm nhạt đẹp mấy cũng không cứu được. Quả trứng nằm ngang nhìn từ trên chếch xuống là một hình bầu dục lệch, đầu to tròn hơn, đầu nhỏ thuôn hơn.
- Vẽ nhẹ bằng chì HB hoặc 2H một đường nằm ngang làm trục dài của trứng. Ước lượng tỷ lệ dài so với rộng bằng cách giơ bút chì ra trước mắt, duỗi thẳng tay, đo chiều dài rồi so với chiều rộng.
- Đánh dấu hai đầu trục và điểm rộng nhất. Điểm rộng nhất của trứng không nằm ở giữa mà lệch về phía đầu to.
- Vẽ đường bao bằng những nét ngắn, nhẹ, tìm dần hình chứ không vẽ một nét tròn liền. Nhìn mẫu nhiều hơn nhìn giấy.
- Vẽ thêm đáy trứng chạm mặt giấy: vì nhìn chếch xuống, đường đáy hơi cong và nằm thấp hơn trục một chút.
- Phác hình bóng đổ: bóng chạy ra phía ngược với đèn, hình bầu dục dẹt và kéo dài hơn quả trứng. Chỉ vạch ranh giới, chưa tô.
- Lùi ra xa so hình trên giấy với mẫu. Sửa ngay lúc này, khi các đường còn nhẹ và tẩy sạch được.
Nếu bạn thấy khó dựng hình bầu dục lệch, có thể vẽ một khối cầu trước trong một buổi riêng, quay lại với quả trứng ở buổi sau. Tham khảo thêm phần vẽ khối cơ bản của trang khi cần ôn cách dựng khối tròn.
Tìm đường ranh tối trước khi tô bất cứ thứ gì
Đường ranh tối là dải chuyển nơi bề mặt quả trứng bắt đầu quay khỏi hướng đèn. Phía trên nó là vùng nhận sáng trực tiếp, phía dưới nó là vùng tối. Trên quả trứng, đường này không phải một đường thẳng mà là một đường cong ôm theo thân trứng, nghiêng theo hướng đèn. Nó cũng không sắc như nét bút: với đèn bàn có chụp, đó là một dải hẹp chuyển nhanh từ trung gian sang tối.
Hãy vạch đường ranh tối thật nhẹ ngay sau khi dựng hình. Cách nhìn: nheo mắt, tìm chỗ quả trứng đổi từ "sáng" sang "tối" rõ nhất. Một mẹo đơn giản là giơ ngón tay ra trước mắt, dò theo ranh giới đó trên mẫu rồi vẽ lại trên giấy.
Người mới hay đặt đường ranh tối quá sát mép trứng phía xa đèn, làm vùng tối chỉ còn một viền mỏng và quả trứng trông như được chiếu từ chính diện. Thực tế với đèn chếch bên, vùng tối thường chiếm khoảng một phần ba đến gần một nửa thân trứng. Một khi đường ranh tối đúng chỗ, quả trứng đã có khối dù bạn mới tô hai mảng phẳng.
Một lưu ý nữa: chính dải ranh tối thường là chỗ đậm nhất trên thân trứng, đậm hơn cả phần vùng tối nằm sát mép, vì phần sát mép nhận thêm ánh sáng hắt lên từ mặt bàn. Nắm được điều này, bạn đã tránh được một nửa số lỗi của bài trứng.
Lên đậm nhạt theo thứ tự lớn đến nhỏ
Thứ tự dưới đây giữ cho bài vẽ luôn đúng tổng thể ở mọi thời điểm. Bạn có thể dừng ở bất kỳ bước nào mà bài vẫn đọc ra khối.
- Tô một lớp đều cho toàn bộ vùng tối của trứng và bóng đổ, cùng một độ, khoảng bậc 5 trên thang chín bậc. Lúc này bài vẽ chỉ có hai mảng: trắng và xám.
- Tô bóng đổ đậm thêm một lớp. Bóng đổ trên mặt giấy trắng thường đậm hơn vùng tối trên thân trứng, vì nó ít nhận ánh sáng hắt hơn.
- Tô dải ranh tối đậm lên, chuyển mềm về phía vùng sáng, chuyển nhanh hơn về phía vùng tối.
- Tô vùng trung gian: một lớp rất nhẹ phủ lên phần vùng sáng nằm gần đường ranh tối, nhạt dần về phía điểm bắt sáng.
- Để điểm bắt sáng là màu giấy hoặc dùng tẩy dẻo chấm nhẹ để lấy lại. Trên vỏ trứng mờ, điểm này là một vùng sáng mềm, không phải chấm trắng sắc như trên quả cầu bóng.
- Làm phản quang: dùng tẩy dẻo lấy bớt chì ở phần vùng tối sát mép dưới, nơi mặt giấy hắt sáng lên. Lấy ít thôi, phản quang vẫn phải tối hơn vùng trung gian.
- Tô bóng tiếp xúc: một vệt rất đậm, hẹp, ngay chỗ trứng chạm mặt giấy. Đây thường là chỗ đậm nhất cả bài và là thứ làm quả trứng "ngồi" xuống mặt bàn.
- Lùi ra xa, nheo mắt, so với mẫu. Điều chỉnh mảng nào lệch nhiều nhất trước.
Toàn bộ bài có thể làm trong bốn mươi lăm phút đến một giờ. Nếu muốn ngắn hơn, dừng ở bước ba: hai mảng và một dải ranh tối đã đủ để học được bài học chính.
Những gì bạn thấy trên quả trứng và lỗi thường mắc ở từng vùng
Bảng dưới đối chiếu từng vùng với cách nhận ra và lỗi người mới hay mắc. Đọc lại bảng này sau khi vẽ xong, so với bài của chính mình.
| Vùng | Nhận ra bằng cách | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Điểm bắt sáng | Chỗ sáng nhất, gần hướng đèn, hơi lệch khỏi tâm | Vẽ thành chấm trắng sắc như quả cầu kim loại |
| Vùng trung gian | Dải xám nhẹ giữa điểm bắt sáng và ranh tối | Bỏ qua, để trắng hết, trứng phẳng như giấy cắt |
| Đường ranh tối | Dải chuyển rõ nhất khi nheo mắt | Đặt quá sát mép, hoặc vẽ thành nét viền |
| Phản quang | Phần tối hơi sáng lên sát mép dưới, phía xa đèn | Tô sáng ngang vùng sáng, trứng như phát sáng |
| Bóng đổ | Mảng tối trên mặt giấy, chạy ngược hướng đèn | Viền bóng sắc đều; thực tế mép xa mềm hơn mép gần |
| Bóng tiếp xúc | Vệt hẹp rất đậm ngay chỗ trứng chạm giấy | Quên mất, khiến trứng trông như lơ lửng |
Về bóng đổ: mép bóng gần quả trứng thường rõ, càng xa càng mềm và nhạt dần. Danh mục bóng đổ của trang có bài riêng giải thích vì sao bóng mềm dần theo khoảng cách; ở đây chỉ cần bạn nhìn thấy và vẽ lại điều đó.
Đổi đèn để tập thêm nhiều buổi với cùng một quả trứng
Cùng một quả trứng, chỉ cần đổi đèn là có một bài mới. Mỗi biến thể dưới đây là một buổi tập riêng:
- Đèn cao, gần như thẳng trên đầu: vùng tối dồn xuống dưới, bóng đổ ngắn và gom dưới đáy. Bài này luyện bóng tiếp xúc và phản quang.
- Đèn thấp, gần ngang mặt bàn: bóng đổ kéo rất dài, đường ranh tối gần như dựng đứng. Bài này luyện vẽ bóng dài và phối cảnh bóng.
- Ngược sáng: đặt đèn phía sau quả trứng so với bạn. Gần như cả thân trứng nằm trong vùng tối, chỉ có viền sáng mỏng. Bài này luyện việc phân biệt những mức tối rất gần nhau.
- Đèn qua tấm vải mỏng: che chụp đèn bằng một lớp vải trắng mỏng hoặc giấy nến, để cách xa bóng đèn để không nóng. Ánh sáng mềm làm đường ranh tối rộng và mịn, bóng đổ mờ.
- Nền tối: đặt trứng trên tấm bìa màu sẫm. Phản quang yếu hẳn vì mặt sẫm hắt ít sáng; bạn sẽ thấy rõ vai trò của mặt đặt đối với vùng tối.
- Hai quả trứng: đặt hai quả cạnh nhau, một quả hơi sau. Quả trước đổ bóng lên quả sau, tập cho bạn thấy bóng nằm trên mặt cong.
Với biến thể đèn qua vải, luôn để vải cách xa bóng đèn và không bỏ đèn bật không người trông. Đèn LED ít nóng hơn nhưng vẫn nên giữ khoảng cách.
Vì sao quả trứng được dùng nhiều trong việc dạy vẽ
Trong các xưởng vẽ, quả trứng thường được giao cho người học vì nó nằm ở điểm giữa giữa khối hình học thuần tuý và vật thật. Khối cầu thạch cao quá hoàn hảo, người học dễ vẽ theo công thức đã thuộc: điểm sáng ở đây, ranh tối ở kia. Quả trứng có hình riêng, mỗi quả một khác, buộc người vẽ phải nhìn.
Có một giai thoại phổ biến rằng Leonardo da Vinci thời học việc đã được thầy bắt vẽ trứng nhiều lần. Câu chuyện này xuất hiện trong nhiều sách thiếu nhi nhưng nguồn gốc không chắc chắn, nên bạn chỉ nên xem nó như một câu chuyện kể. Điều chắc chắn hơn là quả trứng, quả cầu và các đồ vật trắng mờ đã được dùng trong hình hoạ suốt nhiều thế kỷ vì cùng một lý do: bề mặt trắng mờ cho thấy ánh sáng rõ nhất, không bị màu sắc hay độ bóng làm rối.
Thêm một lợi thế thực tế: quả trứng có trong bếp nhà ai cũng có, rẻ, nhẹ, dễ đặt. Bạn không cần mua tượng thạch cao để bắt đầu học sáng tối. Một quả trứng, một chiếc đèn bàn và vài buổi tối là đủ để bạn thấy mắt mình nhìn ánh sáng khác đi, và từ đó vẽ được những đồ vật phức tạp hơn trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Nên vẽ quả trứng trên giấy khổ nào?
Khổ A4 là vừa đủ cho người mới. Quả trứng trên giấy nên dài khoảng một gang tay, lớn hơn kích thước thật, để bạn có chỗ tô vùng trung gian và phản quang. Vẽ quá nhỏ, các vùng dồn vào nhau và khó điều chỉnh.
Có thể vẽ quả trứng từ ảnh chụp thay vì trứng thật không?
Có thể, nhưng nên vẽ từ mẫu thật ít nhất vài lần. Ảnh chụp ép phẳng khối và máy ảnh thường làm vùng tối sâu hơn mắt thấy, mất phản quang. Vẽ từ mẫu thật luyện mắt nhìn khối trong không gian, điều ảnh không dạy được.
Mỗi buổi tập nên kéo dài bao lâu?
Từ ba mươi phút đến một giờ là hợp lý. Vẽ quá lâu một quả trứng dễ dẫn tới tô đi tô lại làm bẩn giấy. Nếu thấy mỏi, dừng lại, chụp ảnh mẫu và bài vẽ, hôm sau quay lại với mắt mới.
Trứng có đốm hoặc vỏ nâu thì có vẽ được không?
Vẽ được, nhưng màu vỏ và đốm sẽ chồng lên đậm nhạt do ánh sáng, khiến bài khó hơn. Với vài buổi đầu, chọn trứng vỏ trắng hoặc nhạt nhất có. Khi đã quen, trứng vỏ nâu là bài tập hay để phân biệt màu riêng của vật với bóng do ánh sáng.
Vẽ xong mà quả trứng trông vẫn phẳng thì nên kiểm gì trước?
Kiểm theo thứ tự: đường ranh tối có đúng chỗ không, có vùng trung gian không, phản quang có quá sáng không, có bóng tiếp xúc không. Phần lớn bài trứng phẳng là do thiếu vùng trung gian hoặc phản quang tô sáng bằng vùng sáng.
Trẻ em có thể làm bài vẽ quả trứng không?
Trẻ từ khoảng tám tuổi có thể làm bản đơn giản: chỉ chia hai mảng sáng và tối rồi thêm bóng đổ. Người lớn bố trí đèn, giữ dây điện gọn và không để trẻ chạm vào bóng đèn nóng. Khen trẻ khi trẻ tự chỉ ra được bóng nằm ở đâu, không cần bài phải giống mẫu.