Sương mù kéo mọi vật về phía độ sáng của chính nó: vật càng xa càng mất tương phản, mất màu và mất mép rõ, cho tới khi tan hẳn vào nền sương. Vẽ sương vì thế không phải là vẽ thêm một lớp trắng phủ lên tranh, mà là sắp xếp các lớp cảnh theo khoảng cách, mỗi lớp gần với màu sương hơn lớp trước một bậc, và chỉ giữ tương phản thật sự ở tiền cảnh.
Nguyên lý này cũng là phối cảnh không khí, thứ xuất hiện trong mọi phong cảnh có chiều xa; sương chỉ làm nó mạnh lên gấp nhiều lần trên một quãng ngắn. Bài này giải thích cơ chế, cách chia lớp, cách vẽ sương được nắng chiếu từ phía sau, và các bài tập để luyện.
Sương làm gì với ánh sáng
Sương mù là vô số giọt nước rất nhỏ lơ lửng gần mặt đất. Mỗi giọt tán xạ ánh sáng theo mọi hướng. Khi bạn nhìn một cái cây trong sương, ánh sáng từ cái cây đi tới mắt bị những giọt nước dọc đường làm lệch bớt, đồng thời những giọt nước ấy lại gửi tới mắt bạn ánh sáng của chính lớp sương được chiếu sáng. Khoảng cách càng xa, phần ánh sáng của cái cây càng ít đi, phần ánh sáng của sương càng nhiều lên. Đến một khoảng nào đó, cái cây chỉ còn là sương.
Từ cơ chế đó có ba hệ quả cho người vẽ. Một: độ sáng của vật xa tiến dần về độ sáng của sương; vật tối thì sáng dần lên, vật sáng hơn sương (hiếm khi có) thì tối dần xuống. Hai: màu riêng của vật nhạt dần, mọi thứ ngả về màu của sương — trắng xám khi trời âm u, ngà ấm khi có nắng xuyên. Ba: mép vật mềm đi, chi tiết nhỏ biến mất trước, chỉ còn bóng dáng lớn.
Điều đáng chú ý là sự thay đổi này diễn ra rất nhanh theo khoảng cách. Trong sương dày, cây cách vài chục bước còn rõ, cây cách gấp đôi đã chỉ còn là hình mờ, cây xa hơn nữa biến mất. Đó là lý do tranh sương thường có ba bốn lớp tách bạch, mỗi lớp nhạt hẳn so với lớp trước, thay vì một chuyển sắc liên tục.
Chia lớp cho một cảnh rừng thông trong sương
Ví dụ giả định: sáng sớm ở một đồi thông vùng Lâm Đồng, sương dày, bạn đứng ở bìa rừng nhìn vào. Làm bằng bút chì hoặc than, trên giấy trắng.
- Quyết định độ sáng của sương: đó sẽ là tông của cả nền tranh. Sương âm u thì để giấy gần trắng hoặc phủ một lớp xám rất nhạt đều.
- Chọn ba hoặc bốn lớp: hàng cây xa nhất chỉ là bóng mờ, hàng giữa, hàng gần, và tiền cảnh có cỏ, gốc cây, người đứng.
- Vẽ lớp xa nhất trước, chỉ đậm hơn nền sương một chút, mép mềm, không chi tiết. Dùng đầu ngón tay hoặc giấy cuộn xoa cho mép tan.
- Lớp giữa đậm hơn một bậc rõ rệt, mép vẫn mềm, có thể gợi hình tán thông nhưng không vẽ cành lá.
- Lớp gần đậm hơn nữa, mép rõ hơn, thấy được thân cây và vài cành chính. Phần chân lớp này hơi nhạt hơn phần trên nếu sương đọng thấp.
- Tiền cảnh mang tương phản mạnh nhất: thân cây đậm sát bên, cỏ và đá có chi tiết, bóng tiếp xúc rõ. Đây là lớp duy nhất có đen thật.
- Kiểm khoảng cách giữa các lớp: nếu hai lớp gần bằng nhau về đậm nhạt, cảnh sẽ dẹt lại; tách chúng ra bằng cách nhạt lớp sau hoặc đậm lớp trước.
Kết quả tốt là một bức tranh mà người xem cảm thấy được bước vào rừng: tiền cảnh rõ, sâu bên trong mù mịt.
Sương dưới các kiểu ánh sáng khác nhau
Sương không phải lúc nào cũng trắng đục. Cùng một lớp sương có thể trông rất khác tuỳ hướng ánh sáng.
| Kiểu ánh sáng | Sương trông thế nào | Vật trong sương | Lưu ý khi vẽ |
|---|---|---|---|
| Trời âm u, sương dày | Xám trắng đều, gần như không hướng | Bóng dáng xám, nhạt dần theo xa | Dải đậm nhạt hẹp; đen chỉ ở tiền cảnh |
| Nắng chiếu từ phía sau sương (ngược sáng) | Sáng rực, có khi chói, ấm | Bóng dáng tối hơn rõ, có tia sáng xuyên qua khe cây | Sương là nguồn sáng; tia sáng là những dải nhạt hình nan quạt |
| Nắng chiếu từ sau lưng bạn (thuận sáng) | Sáng nhưng ít rực, hơi xám | Vật được nắng nhạt hẳn đi, gần như phẳng | Khó tạo chiều sâu; nên chọn hướng khác nếu được |
| Sương mỏng ở thung lũng, nắng trên cao | Một biển trắng nằm thấp, đỉnh núi nhô lên rõ | Đỉnh núi sắc, tương phản; phần chìm trong sương mất hẳn | Mép trên của biển sương mềm, gợn nhẹ |
| Sương đêm dưới đèn | Quầng sáng tròn quanh mỗi ngọn đèn | Vật xa tan vào bóng tối thay vì vào trắng | Sương ban đêm kéo vật xa về tối, ngược ban ngày |
Dòng cuối là điểm hay bị bỏ qua: “vật xa nhạt dần” chỉ đúng khi sương được chiếu sáng. Ban đêm, sương ngoài vùng đèn tối, nên vật xa tan vào bóng tối.
Tia sáng xuyên sương và cách vẽ chúng
Tia sáng chỉ thấy được khi có thứ gì đó trong không khí. Nắng đi qua không khí trong thì vô hình. Khi đi qua sương, bụi hoặc khói, những giọt nhỏ bắt sáng và cho thấy đường đi của tia. Vì vậy tia sáng hay xuất hiện trong rừng sương sáng sớm, trong nhà bếp có khói.
Tia là khoảng sáng giữa những vùng bị che. Một rừng cây chắn nắng tạo ra các khe; nắng lọt qua khe thành những dải sáng, còn sau mỗi thân cây là một dải tối hơn. Bạn đang vẽ cả dải tối lẫn dải sáng, không chỉ vẽ “tia”.
Các tia trông như toả ra từ một điểm. Thực ra tia nắng gần như song song, nhưng do phối cảnh chúng trông như chụm về phía mặt trời. Kẻ các tia toả từ một điểm ngoài khung tranh hoặc sau tán cây, giữ đúng điểm tụ đó.
Tia mềm mép và nhạt dần. Dùng tẩy dẻo nặn dẹt hoặc tẩy bút vuốt nhẹ theo hướng tia trên nền đã tô xám, mỗi tia một lần vuốt, đầu gần nguồn sáng rõ hơn, đầu xa nhạt dần.
Ít tia thì đẹp hơn nhiều tia. Ba đến năm tia với độ rộng khác nhau đã đủ. Quá nhiều tia đều nhau làm tranh giống hiệu ứng trang trí hơn là ánh sáng thật.
Sương ở những vùng quen thuộc của Việt Nam
Ở vùng núi phía Bắc như Lào Cai, Sơn La, Tuyên Quang, mùa sương rõ nhất là cuối thu sang đông: sáng sớm biển mây phủ các thung lũng, đỉnh đồi nhô lên như đảo. Cảnh này hợp với kiểu chia lớp “đỉnh rõ – thung lũng mất”, với mép trên của biển sương mềm và hơi gợn. Ở Lâm Đồng, sương thường giăng qua đồi thông và mặt hồ vào sáng sớm, cho kiểu tranh nhiều lớp cây nhạt dần mà bạn vừa luyện ở trên.
Đồng bằng cũng có sương: những buổi sáng đầu đông ở Bắc Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình, làn sương mỏng nằm ngang trên mặt ruộng, hàng tre làng xa chỉ còn là một vệt xám. Trên sông, hơi nước bốc lên thành những làn mỏng khi không khí lạnh hơn mặt nước. Sương mỏng kiểu này làm cảnh xa nhạt đi nhẹ nhàng, không xoá hẳn như sương núi, nên bạn chỉ cần tách lớp vừa phải.
Một tham khảo hay khi học vẽ không khí là tranh của William Turner, hoạ sĩ người Anh nổi tiếng với những cảnh sương, hơi nước và ánh sáng tan vào nhau. Xem tranh ông, bạn sẽ thấy nhiều vùng gần như không còn hình, chỉ còn ánh sáng — một bài học rằng trong sương, bỏ đi đúng chỗ quan trọng không kém vẽ thêm.
Lỗi hay gặp khi vẽ sương và cách khắc phục
Phần lớn lỗi đến từ việc nghĩ sương là một lớp phủ, chứ không phải một quy luật theo khoảng cách.
- Phủ trắng đều lên toàn tranh. Tiền cảnh cũng bị mờ, tranh mất điểm tựa. Sửa: tiền cảnh phải rõ và đậm.
- Các lớp gần bằng nhau. Cảnh dẹt như tấm bìa. Sửa: tách bậc đậm nhạt rõ giữa từng lớp.
- Mép lớp xa quá sắc. Như cắt giấy dán lên. Sửa: xoa mềm, để mép tan vào nền.
- Vẽ chi tiết trong lớp xa. Cửa sổ, cành lá ở xa không thể thấy trong sương. Sửa: chỉ giữ bóng dáng.
- Sương ban đêm vẽ như ban ngày. Đêm sương, cảnh xa tan vào tối; chỉ quanh đèn mới sáng.
- Lạm dụng tia sáng. Tia sáng cần nguồn nắng xuyên qua khe; không có khe che thì không có tia.
Mẹo kiểm: che tiền cảnh bằng tay, nhìn phần còn lại — nó phải giống một dải xám mềm có vài bóng dáng. Bỏ tay ra, tiền cảnh rõ nét phải làm cả tranh có chiều sâu.
Bài tập sương ngay trên bàn với giấy can
Bạn không cần đợi mùa sương để luyện cách chia lớp. Xếp bốn hàng vật trên một tấm bìa dài: hàng gần nhất là vài chiếc lọ, cốc đặt sát mép bàn, các hàng sau là những chiếc hộp, cuộn giấy dựng đứng giả làm cây, mỗi hàng cách nhau một gang tay. Chiếu đèn bàn từ phía trên, hơi chếch.
Cắt ba tờ giấy can hoặc giấy nến mỏng, kẹp đứng giữa các hàng: một tờ giữa hàng một và hàng hai, một tờ giữa hàng hai và hàng ba, một tờ giữa hàng ba và hàng bốn. Nhìn từ phía trước, hàng thứ hai đã nhạt đi sau một lớp giấy, hàng thứ ba sau hai lớp, hàng thứ tư sau ba lớp gần như mất hẳn. Đây chính là mô hình sương mù thu nhỏ: mỗi tờ giấy can là một quãng không khí đầy hơi nước.
Ký hoạ cảnh này trong mười lăm phút, chỉ dùng mảng, không đường viền. Sau đó rút bớt một tờ giấy can và vẽ lại: bạn sẽ thấy hai hàng dính vào nhau về đậm nhạt và chiều sâu giảm hẳn. Thử thêm một lần đặt đèn phía sau các hàng, chiếu về phía bạn: các tờ giấy can sáng rực lên, các hàng vật thành bóng dáng tối hơn, đúng với kiểu sương ngược sáng trong bảng ở trên. Ba bản ký hoạ này là bộ khung bạn mang ra ngoài trời.
Câu hỏi thường gặp
Sương mù và phối cảnh không khí khác nhau thế nào?
Cùng một cơ chế: không khí giữa mắt và vật làm vật xa nhạt, mất màu, mờ mép. Ngày trời trong, hiệu ứng nhẹ và cần khoảng cách rất xa mới thấy. Sương chỉ là không khí đầy giọt nước, nên hiệu ứng mạnh và xảy ra trên quãng ngắn.
Vẽ sương bằng than có dễ hơn bút chì không?
Than rất hợp vì dễ phủ nền xám đều, xoa mềm mép và nhấc sáng bằng tẩy dẻo. Bút chì cũng làm được nhưng mất công hơn ở các lớp chuyển mềm. Dùng than thì nhớ xịt cố định ở nơi thông thoáng.
Có cần vẽ sương bằng màu trắng trên giấy màu không?
Không bắt buộc. Trên giấy trắng, sương chính là phần giấy được để lại. Giấy màu xám hoặc ngà với phấn trắng cho phép bạn đặt sương sáng hơn giấy, hợp với cảnh sương được nắng chiếu ngược. Hai cách đều đúng.
Vì sao vẽ sương xong tranh trông bẩn, xám xịt?
Thường do mọi lớp đều xám như nhau và tiền cảnh cũng bị làm mờ. Tranh sương cần một chỗ đậm rõ ở tiền cảnh và nền sương sáng sạch. Kiểm lại xem có đen thật nào không, và nền có bị xoa lem không.
Đi vẽ sương ở vùng núi cần lưu ý an toàn gì?
Sương làm tầm nhìn giảm mạnh và đường trơn. Không tự ý đi sâu vào rừng hay ra mép vực khi sương dày, báo người thân nơi mình đến, mang áo ấm vì sáng sớm vùng cao lạnh. Đi xe trong sương thì bật đèn, đi chậm.