Vẽ than nền tối lấy sáng là cách làm ngược: phủ than kín cả trang thành một nền xám trung gian, sau đó dùng tẩy nhấc than để vẽ các vùng sáng, rồi mới dùng than đậm đặt vùng tối. Vì bắt đầu từ giữa thang đậm nhạt, bạn nhìn thấy ngay ánh sáng hiện ra, và bức vẽ có khối rất sớm, chỉ sau mười lăm hai mươi phút.
Cách này hợp với tĩnh vật dưới một nguồn sáng mạnh, chân dung ánh sáng bên, cảnh đêm có đèn. Bài dưới đi qua ba loại than và vai trò của chúng, cách phủ nền cho đều, thứ tự lấy sáng và đặt tối, cách giữ mép mềm, và phần an toàn không được bỏ qua: bụi than và bình xịt cố định.
Vì sao bắt đầu từ nền xám lại dễ thấy ánh sáng
Trên giấy trắng, người vẽ phải tự tạo ra mọi độ tối, và vì giấy trắng chói nên mắt thường đánh giá thấp độ tối cần có. Kết quả hay gặp là bức vẽ than nhạt, xám đục, không ra được không khí của ánh sáng mạnh. Khi bắt đầu từ nền trung gian, hai việc thay đổi: phần lớn bức tranh đã có độ xám đúng tầm, và mọi vùng sáng bạn lấy ra sẽ nổi lên rõ rệt, giống như bật đèn trong căn phòng tối.
Lối nhìn này gần với cách nhiều hoạ sĩ sơn dầu thời Baroque dựng tranh: nền tối hoặc trung gian, ánh sáng gắt rọi một phía, vật như hiện ra từ bóng tối. Tranh của Caravaggio và Rembrandt thường được nhắc đến khi nói về lối sáng tối mạnh đó. Bạn không cần vẽ giống họ, nhưng xem tranh của họ trước khi tập bài này giúp hình dung kiểu ánh sáng cần tìm.
Một lợi ích nữa: than cây phủ nền rất dễ nhấc, nên trong những phút đầu bạn có thể thay đổi bố cục, dịch vị trí vật, lấy sáng rồi phủ lại mà không để dấu. Bức vẽ ở giai đoạn này giống phác thảo bằng ánh sáng hơn là bằng nét.
Ba loại than và vai trò trong bài vẽ nền tối
Bài này dùng ba loại than cho ba việc khác nhau. Đặt chúng ở ba chỗ riêng trên bàn để không cầm nhầm.
| Loại | Đặc điểm | Dùng vào bước nào |
|---|---|---|
| Than cây (than liễu) | Nhẹ, xốp, màu xám ấm, rất dễ nhấc và lau | Phủ nền trung gian, phác bố cục ban đầu |
| Than nén dạng thỏi | Đặc, đen sâu, bám chặt, khó tẩy | Đặt vùng tối nhất, bóng tiếp xúc, đường ranh tối mạnh |
| Chì than dạng bút | Ruột than bọc gỗ, gọt nhọn được, ít bụi hơn | Chi tiết nhỏ ở vùng tối, mép sắc cuối cùng |
| Tẩy dẻo, tẩy bút | Nhấc than theo mức | Lấy mảng sáng, điểm bắt sáng, nét sáng mảnh |
| Khăn giấy, miếng vải cotton, cọ bản mềm | Xoa, làm mịn, làm mềm mép | Phủ nền đều, làm mềm bóng đổ và nền xa |
Giấy nên chọn loại dày, mặt có răng rõ, dành cho than hoặc phấn. Giấy mỏng mặt trơn không giữ được nhiều lớp than và sẽ xơ khi bạn nhấc sáng nhiều lần. Dán bốn góc giấy lên bảng vẽ bằng băng dính giấy để giấy không xê dịch khi xoa nền.
Phủ nền trung gian đều tay
Nền là móng của cả bức. Nền loang lổ sẽ thành những vệt mây không mong muốn ngay trên vật.
- Bẻ một đoạn than cây dài khoảng một đốt ngón tay, đặt nằm ngang, dùng cạnh than quét thành các dải rộng khắp trang, nhẹ tay.
- Quấn khăn giấy quanh bàn tay, xoa đều theo vòng tròn lớn để than chui vào răng giấy. Đừng dùng ngón tay trần vì dầu da làm loang.
- Lặp lại một hai lần cho tới khi nền đạt khoảng giữa thang, tức là xám rõ nhưng vẫn nhìn ra hạt giấy. Nền quá tối sẽ khó lấy sáng đủ trắng.
- Lùi ra xa nhìn: nếu còn mảng loang đậm, xoa thêm bằng khăn sạch để kéo đều; nếu còn chỗ nhạt, quét thêm cạnh than rồi xoa.
- Có thể để nền hơi đậm dần về một phía, phía xa nguồn sáng. Cách này cho không khí ngay từ đầu, nhưng người mới nên làm nền đều trước.
Từ nền đến bức vẽ: thứ tự lấy sáng và đặt tối
Sắp đặt một nhóm hai ba đồ vật sáng màu như bình gốm trắng, quả trứng, khăn trắng dưới một đèn chiếu từ một bên, tắt đèn trần.
- Phác bố cục bằng than cây thật nhẹ ngay trên nền: vị trí vật, hướng bóng đổ. Nét sai chỉ cần lau bằng khăn.
- Lấy mảng sáng lớn bằng tẩy dẻo ép phẳng: toàn bộ phe được chiếu sáng của mỗi vật. Chưa lấy điểm bắt sáng.
- Đặt phe tối bằng than cây đè thêm lên nền, gọn trong ranh giới đường ranh tối và bóng đổ.
- Đặt điểm tối nhất bằng than nén: bóng tiếp xúc dưới đáy bình, khe tối giữa hai vật. Từ đây bạn có đủ hai đầu thang để so.
- Chỉnh trung gian bằng cách chấm tẩy hoặc thêm than cây, quan sát chỗ chuyển từ sáng sang tối trên mỗi vật.
- Lấy điểm bắt sáng bằng tẩy nặn nhọn hoặc tẩy bút, chỉ ở vài chỗ gần đèn nhất.
- Làm chi tiết cuối bằng chì than ở vùng tối: miệng bình, mép khăn gấp. Dừng lại trước khi thấy muốn vẽ tiếp mọi thứ.
Mép cứng, mép mềm và nhìn từ xa
Than là chất liệu của mảng lớn và mép mềm. Ưu thế đó dễ bị phí nếu bạn vẽ than như vẽ chì, cúi sát giấy, khoanh viền từng vật. Đứng trước giá vẽ, cách giấy một sải tay, cầm than ở đầu xa của thỏi sẽ giúp bạn nhìn bao quát và tay chuyển động bằng cả vai thay vì cổ tay.
Trong một bức sáng tối, mép không đều nhau. Mép giữa vùng sáng mạnh và nền tối gần điểm nhấn thì sắc, rõ, kéo mắt vào. Mép ở phía tối của vật, nơi vật và nền đều tối, thường hoà vào nhau đến mức gần như biến mất; người vẽ gọi đó là mép mất. Giữ được vài chỗ mép mất làm bức vẽ có không khí, còn khoanh rõ mọi mép làm các vật trông như cắt dán.
Cách làm: sau khi đặt xong mảng, dùng cọ bản mềm hoặc khăn sạch lướt nhẹ dọc những mép nằm ở phe tối để làm mềm chúng; giữ nguyên hoặc làm sắc thêm bằng tẩy những mép sáng ở điểm nhấn. Cứ mười phút lùi ra hai ba mét, nheo mắt nhìn một lần. Nhìn từ xa, chỗ nào mép quá cứng, chỗ nào mảng quá vụn sẽ hiện ra rất rõ.
An toàn với bụi than và bình xịt cố định
Đừng thổi bụi than. Thổi làm bụi bay lên mặt và lan khắp phòng. Gõ nhẹ mép bảng vẽ cho bụi rơi xuống tờ giấy báo cũ hay khay đặt dưới chân giá, rồi gói lại bỏ đi.
Lau bàn bằng khăn ẩm, không quét khô. Quét khô làm bụi bay trở lại. Khi vẽ than nhiều buổi liền trong phòng nhỏ, đeo khẩu trang loại che bụi mịn và mở cửa thông gió là thói quen nên có.
Bình xịt cố định chỉ dùng ở nơi thoáng. Keo xịt cố định là bình áp suất chứa dung môi dễ cháy. Mang bức vẽ ra ban công hoặc sân, đứng ở phía gió thổi tới, xịt cách bức vẽ theo khoảng cách ghi trên bình, nhiều lượt mỏng. Không xịt trong phòng kín, không xịt gần bếp lửa, nến hay người đang hút thuốc.
Người lớn xịt, trẻ em đứng xa. Nếu trẻ vẽ than cùng gia đình, người lớn cầm bình và xịt, trẻ ở trong nhà hoặc cách xa chỗ xịt. Cất bình ngoài tầm với của trẻ, tránh nắng và nơi nóng.
Keo xịt làm bức vẽ tối đi một chút. Sau khi xịt, các vùng sáng lấy bằng tẩy thường xỉn bớt. Vì vậy nhiều người xịt một lớp mỏng loại cố định tạm (cho phép vẽ tiếp) giữa chừng, rồi lấy lại vài điểm bắt sáng sau khi keo khô, hoặc nhấn sáng cuối cùng bằng phấn trắng.
Khi nào không nên dùng lối nền tối
Lối nền tối lấy sáng mạnh nhất khi cảnh có một nguồn sáng rõ, phần lớn khung hình chìm trong bóng, và chỉ vài vật được rọi sáng. Đó là cảnh tĩnh vật dưới đèn bàn trong phòng tối, góc bếp buổi tối, một gương mặt cạnh cửa sổ, con phố có ngọn đèn vàng. Với những cảnh như vậy, nền xám ban đầu đã gần đúng với phần lớn bức tranh, việc của bạn chỉ là đưa ánh sáng vào.
Ngược lại, có những cảnh mà phần lớn khung hình sáng: bờ biển trưa nắng, căn phòng sơn trắng ngập nắng, bầu trời sáng trên cánh đồng, một bông hoa trắng trên nền trắng. Nếu phủ nền than cho những cảnh này, bạn sẽ phải nhấc gần như toàn bộ trang, giấy bị xơ, và vùng sáng không bao giờ trong bằng giấy để trắng từ đầu. Với cảnh sáng, vẽ than trên giấy trắng theo cách cộng dồn quen thuộc, hoặc dùng giấy màu nhạt, sẽ hợp hơn.
Cách chọn nhanh: nheo mắt nhìn cảnh, tự hỏi phần lớn khung hình đang nghiêng về sáng hay về tối. Nghiêng về tối hoặc trung gian thì phủ nền; nghiêng về sáng thì để giấy trắng. Khi phân vân, phác hai bản nhỏ cỡ bàn tay theo hai cách, mỗi bản năm phút, rồi chọn bản nào cho bạn cảm giác ánh sáng rõ hơn.
Lỗi hay gặp khi vẽ than nền tối
Than tha thứ cho rất nhiều lỗi ở giai đoạn đầu, vì than cây lau đi dễ dàng. Những lỗi dưới đây thì khó sửa hơn, vì chúng liên quan đến thứ tự dụng cụ và thói quen tay. Gặp một lần là nhớ, không có gì phải ngại.
- Nền quá tối ngay từ đầu: tẩy không lấy nổi vùng sáng đủ trắng. Giữ nền ở mức giữa thang, đậm thêm sau.
- Dùng than nén để phủ nền: than nén bám chặt, không nhấc lại được. Than nén chỉ dành cho vùng tối nhất ở giai đoạn sau.
- Lấy điểm bắt sáng ở khắp vật: bức vẽ lấp lánh như phủ kim tuyến. Chỉ vài điểm gần nguồn sáng nhất.
- Khoanh viền mọi vật: mất cảm giác ánh sáng bao quanh vật. Để mép tự hiện ra từ mảng.
- Tay áo quét qua bức vẽ: mảng sáng bị kéo bẩn. Vẽ từ trên xuống, mặc áo ngắn tay hoặc xắn tay áo.
- Xịt keo quá gần, quá dày: keo đọng thành giọt, để vệt loang. Xịt mỏng, quét ngang qua, đợi khô giữa các lượt.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ than nền tối có hợp với người mới hoàn toàn không?
Hợp, thậm chí nhiều người thấy dễ hơn bắt đầu trên giấy trắng, vì ánh sáng hiện ra nhanh và lỗi dễ sửa ở giai đoạn đầu. Điều kiện là có một nguồn sáng rõ và vật mẫu đơn giản. Bắt đầu bằng một vật trắng duy nhất như quả trứng hay chiếc cốc trước khi chuyển sang nhóm vật.
Có thể dùng bột than mài sẵn để phủ nền không?
Được. Mài than cây vào một hộp nhỏ, dùng miếng vải hoặc bông chấm bột rồi xoa lên giấy sẽ cho nền rất mịn, không vệt. Cách này bay bụi nhiều hơn, nên làm ở nơi thoáng, đeo khẩu trang và có khay hứng bụi phía dưới.
Giấy màu xám có thay được việc phủ nền than không?
Giấy màu trung gian cho kết quả tương tự về mặt giá trị sáng tối, nhưng cách làm khác: trên giấy màu, bạn thêm phấn trắng cho vùng sáng thay vì nhấc than. Phủ nền than thì vùng sáng đến từ chính giấy trắng bên dưới, cho cảm giác ánh sáng trong và hoà vào nền hơn.
Có thể dùng keo xịt tóc thay keo xịt cố định không?
Nhiều người dùng tạm keo xịt tóc cho bài tập vì dễ mua. Nhưng keo xịt tóc có thể làm giấy ố vàng theo thời gian và không được làm ra để giữ tranh, nên với bức muốn giữ lâu thì dùng keo cố định dành cho tranh. Dù dùng loại nào, quy tắc an toàn vẫn như nhau: nơi thoáng, xa lửa, người lớn xịt.
Làm sao giữ bức vẽ than chưa xịt keo khỏi lem?
Đặt một tờ giấy mỏng không xơ lên trên, không kéo trượt, rồi cất phẳng trong bìa cứng hoặc kẹp giữa hai tấm bìa. Đừng cuộn tròn bức vẽ vì các lớp than sẽ cọ vào nhau. Nếu cần dựng lên tường, dùng kẹp giấy ở mép chứ không áp mặt vẽ vào đâu.
Vì sao vùng sáng lấy bằng tẩy trên nền than không trắng bằng giấy mới?
Than cây đã chui vào răng giấy nên tẩy chỉ nhấc được phần lớn chứ không phải tất cả. Điều này bình thường và thực ra giúp vùng sáng hoà hợp với nền. Nếu cần một điểm thật trắng, lấy bằng tẩy bút ở cuối hoặc nhấn bằng phấn trắng, chỉ ở một hai điểm.