Tự hoạ qua gương là cách luyện ánh sáng trên gương mặt tiện nhất: người mẫu luôn sẵn, ngồi bao lâu cũng được, và bạn tự dựng được bất cứ kiểu sáng nào chỉ với một đèn bàn. Cái khó nằm ở ba chỗ: giữ đầu đúng vị trí mỗi lần ngẩng lên nhìn gương, xử lý hình ảnh bị đảo trái phải, và vượt qua cảm giác ngại khi nhìn chăm chú vào chính mình.
Bài này hướng dẫn cách đặt gương và đèn, đánh dấu để giữ tư thế, chọn kiểu sáng cho tự hoạ, trình tự vẽ, cách xử lý ánh nhìn tập trung hay làm gương mặt trông cau có, và cách học từ những bức tự hoạ nổi tiếng mà không chép phong cách.
Đặt gương và đèn
Vị trí đúng ngay từ đầu tiết kiệm cho bạn hàng giờ sửa sai. Thiết lập dưới đây hợp với góc bàn học hoặc góc phòng ngủ.
- Chọn gương đủ lớn để thấy cả đầu và vai, đặt cố định, không cầm tay. Gương đứng tựa tường hoặc gương treo đều được, miễn không rung khi bạn tì tay lên bàn.
- Đặt gương ở bên cạnh bảng vẽ, không phía sau, sao cho bạn chỉ cần đưa mắt sang mà không xoay đầu. Người thuận tay phải thường đặt gương bên trái để tay vẽ không che tầm nhìn.
- Đặt đèn bàn cao hơn đầu, lệch sang một bên về phía trước, chiếu vào mặt bạn chứ không chiếu vào gương. Kiểm tra trong gương xem có đốm loá của đèn không; nếu có, xoay đèn hoặc nghiêng gương nhẹ.
- Giấy vẽ cần đủ sáng nhưng không được sáng hơn hẳn gương mặt. Nếu đèn chỉ rọi giấy, mặt bạn trong gương sẽ tối và khó đọc mảng.
- Tắt đèn trần để gương mặt có một nguồn sáng chính rõ ràng.
- Ngồi thử năm phút, nhìn gương, nhìn giấy, xem cổ có mỏi không, mắt có loá không, rồi mới bắt đầu.
Nếu không có gương lớn, gương trong tủ quần áo hoặc gương nhà tắm cũng dùng được, nhưng nhà tắm thường có đèn trần làm hốc mắt tối sâu. Mang theo đèn bàn và tắt đèn trần sẽ cho ánh sáng dễ vẽ hơn.
Giữ đầu cố định giữa hai lần nhìn
Đánh dấu trên gương. Dán hai mẩu băng dính giấy nhỏ lên gương ở vị trí đỉnh đầu và cằm, hoặc một mẩu ngang tầm mắt. Mỗi lần ngẩng lên, đưa mắt vào đúng mẩu băng dính trước khi quan sát.
Chọn một điểm tựa cho cơ thể. Tựa lưng vào ghế, đặt khuỷu tay lên bàn ở cùng một chỗ. Đầu thường lệch đi vì cơ thể di chuyển chứ không phải vì cổ.
Nhìn bằng mắt, không xoay đầu. Đặt gương sát bảng vẽ để chỉ cần liếc mắt. Mỗi lần xoay đầu là một lần ánh sáng trên mặt thay đổi chút ít.
Chụp lại vị trí lúc bắt đầu. Chụp một tấm ảnh từ phía sau cho thấy vị trí ghế, gương, đèn. Buổi sau dựng lại đúng như vậy để tiếp tục bài.
Chấp nhận sai lệch nhỏ. Không ai giữ đầu bất động hoàn toàn. Khi thấy mảng sáng tối thay đổi, quay về mảng đã vẽ trên giấy làm chuẩn, đừng đuổi theo từng lần thay đổi.
Hình trong gương đảo trái phải
Gương cho bạn hình ảnh đảo trái phải. Bạn quen nhìn mình trong gương nên thấy hình đó là mình, nhưng người khác nhìn bạn lại thấy gương mặt không đảo. Vì gương mặt không đối xứng, tự hoạ qua gương có thể khiến người quen thấy hơi lạ: cái rẽ ngôi tóc nằm sai phía, nốt ruồi nằm bên kia, nụ cười lệch về phía khác.
Có hai cách xử lý. Cách đơn giản là chấp nhận: rất nhiều bức tự hoạ trong lịch sử là hình đảo, và người xem tranh thường không để ý. Cách thứ hai là dùng hai gương đặt vuông góc với nhau để hình ảnh bị đảo hai lần, trở về như người khác nhìn thấy; cách này khó dựng hơn và cần gương lớn. Khi vẽ bằng ánh sáng, nhớ rằng đèn bên trái trong thực tế cũng nằm bên trái trong gương, nên hướng sáng của bài vẽ vẫn đúng với cảnh bạn thấy.
Nếu bạn muốn tự hoạ để tặng người khác, nên cân nhắc lật ngược bài vẽ khi hoàn thành bằng cách chụp và lật ảnh, hoặc vẽ lại theo bản lật. Với bài luyện tập ánh sáng thì không cần.
Chọn kiểu sáng cho tự hoạ
Mỗi kiểu sáng cho tự hoạ một không khí khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách dựng và khi nào nên chọn, giả định chỉ có một đèn bàn và một tấm bìa trắng.
| Kiểu sáng | Đặt đèn | Cảm giác | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Lệch ba phần tư, tam giác sáng | Cao, lệch khoảng bốn mươi lăm độ | Ấm, có khối, dễ nhận ra | Bài tự hoạ đầu tiên |
| Mềm, phía trước | Đèn chiếu vào tường trắng phía trước rồi hắt lại | Nhẹ, ít bóng | Tập tỉ lệ và nét giống |
| Chia đôi | Ngang mặt | Mạnh, trầm | Bài nghiên cứu khối |
| Ngược sáng nhẹ | Sau lưng hơi lệch, bìa trắng phía trước | Tĩnh, hoài niệm | Bài không khí |
| Từ dưới lên | Thấp trên bàn, như đèn đọc sách | Lạ, riêng tư | Bài tự hoạ ban đêm |
Bạn không cần thử tất cả trong một tuần. Nhiều người vẽ tự hoạ đều đặn, mỗi tháng một lần với cùng kiểu sáng, để thấy chính mình thay đổi theo thời gian và tay vẽ tiến bộ ra sao.
Ánh nhìn tập trung và vẻ mặt cau có
Khi vẽ, bạn nhìn chăm chú vào gương, lông mày chau lại, môi mím, mắt hơi nheo. Đó là vẻ mặt của người đang làm việc, và nó hiện lên trong hầu hết các bức tự hoạ. Không có gì sai; đó là sự thật của khoảnh khắc. Nhưng nếu bạn muốn một gương mặt thư thả hơn, có vài cách.
Thả lỏng mặt mỗi lần ngẩng lên: hít một hơi, buông vai, để lông mày tự hạ xuống trước khi quan sát. Quan sát nhanh vài giây rồi nhìn xuống giấy, thay vì nhìn chằm chằm. Với vùng mắt và miệng, có thể vẽ theo trí nhớ của khoảnh khắc thư thả đầu tiên, rồi chỉ dùng gương để kiểm tra ánh sáng.
Ánh nhìn trong tự hoạ thường hướng thẳng về người xem, vì bạn đang nhìn vào chính mắt mình trong gương. Điều này cho tự hoạ một sức nặng riêng: người xem cảm thấy được nhìn lại. Đặt đốm sáng trong mắt cẩn thận, cùng phía với đèn, và giữ tròng đen ở đúng vị trí; chỉ lệch một chút là ánh nhìn trượt đi.
Học từ những bức tự hoạ nổi tiếng
Xem tranh là cách học ánh sáng rất tốt, miễn bạn biết nhìn gì. Một vài gợi ý:
- Rembrandt vẽ tự hoạ suốt đời, từ lúc trẻ tới lúc già. Xem nhiều bức của ông cạnh nhau, chú ý ông thường để ánh sáng đến từ trên cao một bên, nền tối, và chỉ một phần gương mặt sáng rõ.
- Nheo mắt trước bức tranh, tìm ba mảng: sáng, trung gian, tối. Hỏi ranh giới giữa chúng nằm dọc theo cạnh nào của khối đầu.
- Tìm đốm sáng trong mắt và bóng mũi để đoán vị trí nguồn sáng, rồi thử dựng đèn bàn theo đúng vị trí đó với gương mặt của bạn.
- Chú ý những chỗ hoạ sĩ để mờ: tóc, vai, áo thường ít chi tiết hơn gương mặt. Đó là lựa chọn có chủ ý để giữ sự chú ý.
- Chép lại một bức tự hoạ bằng chì ở cỡ nhỏ như bài nghiên cứu, ghi rõ là chép để học, không trình bày như tác phẩm của mình.
- Sau đó vẽ tự hoạ của chính bạn với ánh sáng tương tự, nhưng với gương mặt thật của bạn, không bắt chước nét mặt hay phong cách của hoạ sĩ.
Mục đích không phải vẽ giống Rembrandt, mà là hiểu cách một hoạ sĩ dùng một nguồn sáng duy nhất để làm gương mặt có chiều sâu, rồi mang hiểu biết đó vào bài của bạn.
Giữ mắt và cổ khoẻ khi ngồi vẽ lâu
Tự hoạ đòi bạn liên tục đưa mắt giữa gương và giấy, trong khi một nguồn sáng mạnh đặt gần mặt. Sau một giờ, mắt dễ khô và mỏi, cổ cứng vì giữ yên. Đặt đèn sao cho bóng đèn không lọt vào tầm nhìn trực tiếp, kể cả qua gương; nếu chao đèn để lộ bóng, xoay chao hoặc hạ thấp vành chao xuống.
Cứ khoảng hai mươi phút, rời mắt khỏi gương và giấy, nhìn ra một điểm xa trong phòng hoặc ngoài cửa sổ vài chục giây. Chớp mắt chủ động vài lần. Đứng dậy, xoay vai, nghiêng cổ nhẹ sang hai bên rồi mới ngồi lại đúng vị trí đã đánh dấu. Những quãng nghỉ này còn có lợi cho bài vẽ: khi quay lại, mắt tươi hơn và bạn dễ thấy chỗ sai tỉ lệ vốn bị quen mắt che mất.
Ghế và bàn nên ở độ cao để bạn ngồi thẳng lưng mà vẫn nhìn được gương ngang tầm mắt. Gương đặt quá thấp buộc bạn cúi đầu, và gương mặt trong gương lúc đó là gương mặt cúi, với ánh sáng thay đổi theo. Chỉnh ghế một lần cho đúng sẽ có lợi cho cả cơ thể lẫn bài vẽ.
Trình tự một buổi tự hoạ chín mươi phút
Một buổi đủ dài để làm một bài hoàn chỉnh ở mức phác sáng tối, đủ ngắn để cổ không mỏi.
- Mười phút đầu: dựng gương, đèn, đánh dấu băng dính, ngồi thử.
- Mười lăm phút: dựng hình khối đầu, đường trục, vị trí mắt, mũi, miệng, cằm. Nghỉ hai phút, nhìn ra xa.
- Hai mươi phút: vẽ đường ranh sáng tối, phủ vùng tối, kiểm tra trong gương bằng cách nheo mắt.
- Hai mươi phút: trung gian, bóng đổ, đường ranh tối. Nghỉ hai phút.
- Hai mươi phút: chi tiết mắt, lông mày, khóe miệng, đốm sáng.
- Năm phút cuối: dựng bài vẽ cạnh gương, lùi xa, ghi lại một hai điều muốn làm khác lần sau. Không chấm điểm bài của mình, chỉ ghi điều quan sát được.
Giữ các bài tự hoạ trong một tập, ghi ngày tháng. Vài tháng sau lật lại, bạn sẽ thấy rõ mắt mình nhìn ánh sáng tinh hơn thế nào, và đó là thước đo đáng tin hơn mọi lời khen chê.
Câu hỏi thường gặp
Tự hoạ có giúp vẽ chân dung người khác tốt hơn không?
Có. Bạn được luyện mọi kỹ năng của chân dung với một người mẫu không bao giờ mệt, không ngại khi bạn nhìn lâu. Hiểu biết về ánh sáng trên gương mặt mình chuyển sang gương mặt người khác rất trực tiếp.
Ngại nhìn mặt mình lâu thì làm sao?
Cảm giác này rất phổ biến. Hãy coi gương mặt mình như một tượng thạch cao: chỉ quan tâm tới mảng sáng tối, đường ranh tối, bóng đổ. Sau vài buổi, bạn sẽ thấy mình nhìn theo kiểu người vẽ chứ không theo kiểu soi gương.
Có thể vẽ tự hoạ từ ảnh tự chụp thay cho gương không?
Được, nhưng ảnh tự chụp cầm tay thường bị biến dạng vì ống kính góc rộng ở gần, làm mũi to và mặt phình. Nếu dùng ảnh, đặt điện thoại xa hơn trên giá, dùng hẹn giờ, và giữ ánh sáng một nguồn rõ.
Đeo kính thì có nên tháo ra khi vẽ tự hoạ?
Tuỳ bạn muốn bức tự hoạ như thế nào. Nếu tháo kính mà vẫn nhìn rõ gương, bạn tránh được phản chiếu đèn trên tròng kính. Nếu muốn vẽ mình như mọi người vẫn thấy, giữ kính và xoay đèn để tránh vệt loá trên mắt kính.
Có nên cho trẻ em vẽ tự hoạ qua gương không?
Rất nên, nếu biến thành việc quan sát vui: tìm xem chỗ nào trên mặt sáng, chỗ nào tối khi bật đèn. Người lớn đặt đèn an toàn, không để đèn nóng gần tay trẻ, và khen việc quan sát chứ không chấm hay so bài.
Bao lâu nên vẽ tự hoạ một lần?
Không có quy định. Một bài mỗi tuần là nhịp tốt để tiến bộ đều. Một bài mỗi tháng với cùng thiết lập đèn và gương cho bạn một chuỗi để thấy cả tay vẽ lẫn gương mặt mình thay đổi theo thời gian.